GUERRA CIVIL E REPRESIÓN

ÍNDICE

1ª PARTE. ANOS DE LIBERDADE (1931-1936).

Capítulo I. O período republicano en Ferrol.

1.1. Os partidos.

1.2. Sindicatos e outras sociedades.

1.3. O enfrontamento político.

Capítulo II. A vida política na comarca.

2.1. No distrito xudicial de Ferrol.

2.2. No distrito xudicial de Pontedeume.

2.3. No distrito xudicial de Ortigueira.

Capítulo III. Eleccións de 1936 e referendo estatutario.

2ª PARTE. ALZAMENTO E REPRESIÓN (1936-1939).

Capítulo IV. A sublevación.

4.1. Xustificación e cronoloxía.

4.2. Da resistencia ó triunfo do alzamento.

4.3. )Por que se perdeu Ferrol para a República?

4.4. Primeiros efectos da sublevación.

Capítulo V. O proceso represivo en Ferrol.

5.1. Procedementos represivos.

5.2. As prisións de Mariña.

5.3. A violencia diaria.

Capítulo VI. Os consellos de guerra.

6.1. Consideracións previas.

6.2. Descrición de sumarios.

6.2.1. Na Armada.

6.2.2. No Exército.

6.3. Tipificación dos delitos.

6.4. Grupos profesionais afectados e procedencia xeográfica.

6.5. Características xerais das causas.

Capítulo VII. Sublevación e represión na comarca.

7.1. En Ortegal.

7.2. En Narón, Neda e Fene.

7.3. En Ares e Mugardos.

SIGLAS E ABREVIATURAS:

ARQUIVOS

AHN: Arquivo Histórico Nacional, Madrid.

AHPP: Arquivo Histórico Provincial de Pontevedra.

AMF: Arquivo Municipal de Ferrol.

ARG, FGC: Arquivo do Reino de Galicia, Fondos do Goberno Civil. A Coruña.

AXZMC: Arquivo Xeral da Zona Marítima do Cantábrico, Ferrol.

FPI: Fundación Pablo Iglesias, Madrid.

TMTC: Tribunal Militar Territorial Cuarto, A Coruña.

PUBLICACIÓNS PERIÓDICAS

ECG: "El Correo Gallego", Ferrol.

EO: "El Obrero", órgano da Agrupación Socialista de Ferrol.

LVG: "La Voz de Galicia", A Coruña.

LVO: "La Voz de Ortigueira".

PARTIDOS POLÍTICOS E SINDICATOS

CEDA: Confederación Española de Derechas Autónomas.

CGTU: Confederación General del Trabajo Unitaria.

CNT: Confederación Nacional del Trabajo.

CRG: Confederación Regional Galaica.

DRG: Derecha Regional Gallega.

FAI: Federación Anarquista Ibérica.

FP: Frente Popular.

IR: Izquierda Republicana.

JJ.LL.: Juventudes Libertarias.

JS: Juventud Socialista.

JSU: Juventud Socialista Unificada.

ORGA: Organización Republicana Gallega Autónoma.

PCE: Partido Comunista de España.

PG: Partido Galeguista.

PRR: Partido Republicano Radical.

PRRS: Partido Republicano Radical Socialista.

PSOE: Partido Socialista Obrero Espanol.

UGT: Unión General de Trabajadores.

UR: Unión Republicana.

OUTRAS

c.: causa.

CXM: Código de Xustiza Militar.

CPMG: Código Penal da Mariña de Guerra.

GC: Garda Civil.

1ª PARTE. ANOS DE LIBERDADE: 1931-1936.

CAPÍTULO I. O PERÍODO REPUBLICANO EN FERROL.

1.1. Os partidos.

O PSOE contaba en Galicia con dous centros vitais: Vigo e Ferrol, sendo a desta cidade a Agrupación Socialista máis antiga da rexión (1891). Entre 1931 e 1936 na dirección socialista ferrolá figuran como presidentes ou secretarios: Modesto Baamonde, Marcial Fernández (empregado no Hospital de Mariña, Director Xeral de Carabineros na guerra civil), Francisco Jiménez, Alfonso Quintana (avogado), Vázquez Galán, Marcial P. Dapena... En 1936 os afiliados chegan ós douscentos.

Os socialistas contan con varios lugares de xuntanza: o Centro Obreiro de Cultura, os vellos "Círculos Socialistas" de Esteiro e Canido -dous barrios obreiros- con 250 socios en 1936, e o creado en maio deste ano, o "Círculo Socialista del Centro", con 80 socios, presidido por Antonio Castillo, veterinario en Cedeira. O medio de prensa é o semanario El Obrero, Órgano de la Agrupación Socialista Ferrolana y Defensor de la Clase Trabajadora, dirixido en distintos momentos por Marcial Fernández, Manuel Morgado, Ángel Mato e Xaime Quintanilla.

Ferrol mostra un peso especial na organización provincial do partido; a cidade é desde 1935 sé da Federación de Colectividades Socialistas da provincia, liderada por Xaime Quintanilla e Marcial Fernández, e tén ademáis dous deputados en 1936: o tipógrafo Edmundo Lorenzo e Pedro Longueira, de Juventud Socialista, mentras na comarca concéntrase o 45 % das agrupacións socialistas da Coruña¹.

Juventud Socialista Ferrolana (desde 1910) agrupaba ós militantes menores de 25 anos, que se reúnen no baixo da rúa Fermín Galán, 90. A súa liña política segue ó sector máis esquerdista, o de Largo Caballero, que promove unha actuación revolucionaria e a unidade das forzas de esquerda.

En abril de 1936 decídese a unificación das xuventudes comunista e socialista. O comité da nova organización está presidido polo socialista López Chas, sendo secretario Venancio Pérez, comunista, e coa presencia do mestre Pedro Almazán, de FETE-UGT, na directiva. De 162 afiliados á organización, 125 proceden das ringleiras socialistas.

O Grupo Femenino Socialista é outra organización do PSOE, sendo Ferrol a única localidade galega onde se constata a súa presencia; recupera actividade en 1933 cun comité que tén como secretaria a María Abella. A Agrupación de mujeres contra la guerra y el fascio, con sé no Centro Obreiro, integra a socialistas e comunistas.

A mediados de setembro de 1931 nace legalmente a asociación Radio Comunista del Ferrol, do PCE, o seu impulsor é Guillermo Cedrón Gómez, dono dun almacén de tecidos na rúa Madalena, nacido en Ferrol, emigrante en Cuba, masón e fundador da Sociedade de Instrucción Ferrol y su Comarca, que inviste o diñeiro dos emigrantes na construcción de escolas. O secretario da agrupación comunista en 1931 é Ángel Rojo². O partido organízase en comités de radio e en células. O primeiro comité xuntabase en Esteiro, no baixo da rúa San Fernando, 39, onde vive José Silva. Como conta G.Vidal (Paco Balón) ³:

Cuando se legalizó el Partido en Ferrol, se recibió una pequeña ayuda de dinero. Manolo, el del Cinema, y otros más se encargaron de arreglar el local del Partido. Lo pintaron, se hicieron unos bancos y una tribuna, se pusieron retratos de Lenin y Marx. Cuando empezó el Movimiento en Ferrol, el local fue destrozado y Manolo, como otros muchos, fusilado.

Os mozos militantes recadan fondos para Socorro Rojo Internacional, vendendo selos de 25 céntimos. O partido tén implantación entre os obreiros dos asteleiros e entre cabos e mariñeiros da Armada, e fan charlas e reunións na praza de Amboage.

O Partido Republicano Democrático Federal tivo en Galicia gran actividade no s. XIX, pero na 20 República o seu papel é minoritario. En 1933, o seu presidente en Ferrol é Pedro Guimarey, escritor e bibliotecario do Centro Obreiro de Cultura, que tamén dirixe Renovación, subtitulado "semanario republicano de izquierdas".

A ORGA de Casares Quiroga, en 1932 Partido Republicano Gallego (PRG), tén como presidente en Ferrol a José López Bouza, oficial 11 no Concello, iniciado no sindicalismo anarquista en Bos Aires, unha persoa moi estimada nos ambientes populares, que dá clases en Canido a fillos de obreiros.

O Partido Republicano Radical Socialista (PRRS) presenta como directivos en Ferrol a José R. Eiroa (logo en Unión Republicana) e Vicente Cenalmor (quen pasará ó Partido Radical de Lerroux).

Izquierda Republicana (IR), nacida en 1934 da fusión de azañistas, radicais socialistas e os de ORGA, é liderada por José López Bouza. Editan o semanario IR, dirixido primeiro por Bouza e logo por Sánchez Rubiños; nel os seguidores de Azaña e Casares delimitan o seu campo político con estas palabras (7-6-1935):

A un lado los lerrouxistas, los católicos, los burgueses de tipo siglo XIX; al otro, los republicanos de izquierda, los socialistas, los defensores de todas las clases humildes.

IR en 1936 reúne máis de cen afiliados, sendo López Bouza o presidente da Xunta da Fronte Popular e da xestora da Deputación Provincial.

O partido do exradical Martínez Barrios, Unión Republicana (UR), formouse en Ferrol cunha xestora na que atopamos a Pedro Guimarey e Pedro Almazán do Partido Republicano Federal BAlmazán terminará no PCE-, José R. Eiroa e Ramón Ríos Sordo procedentes do PRRS, Fernando Carballo do PRR e Matías Usero Rey (exmilitante socialista). En 1936 UR contaba na cidade con 85 afiliados. Outros militantes de UR exfederais son: Alfonso de Cal, avogado, que preside a agrupación ferrolá en 1936, e o pintor José Antonio García. O secretario da agrupación local é José R. Eiroa e as reunións teñen lugar no local do Ateneo, na rúa Canalejas, 15, baixo.

Dentro dunha opción republicana centrista, cunha militancia interclasista (funcionarios, labregos, artesáns, mariñeiros...), na que destacan o número de mozos, estaría o Partido Galeguista, fundado en 1931, caracterizado polo seu programa de creación dun estado galego. En Ferrol, un primeiro Grupo Galeguista, con 25 afiliados en 1936⁴, fúndase en agosto de 1932 presidido por García Pereira, antigo compoñente das Irmandades da Fala, poeta, novelista e dramaturgo. Outros ferroláns da Irmandade local creada en 1917, como Xaime Quintanilla e Luis Peña Novo, quedan fóra do proxecto nacionalista. Ricardo Carballo Calero sustitue a Pereira á fronte do grupo en xaneiro de 1934. Nestes momentos debe figurar como secretario das mocidades do partido Torrente Ballester. Entre os afiliados en 1936, encontramos oito empregados, dous industriais, un comerciante, un mestre, un chófer, un practicante, un estudiante e dous mecánicos. Calero, con 25 anos, funcionario no Concello ferrolán, será o encargado de defender na IV Asamblea Ordinaria do partido, en abril de 1935, a proposta da executiva galeguista de busca-la alianza coa esquerda, entrando o PG na Fronte Popular pero a costa da escisión da dereita galeguista. Calero é en 1936 membro do Consello do PG, e como compromisario para a elección de Presidente da República o seu voto será para Azaña. Despois sorpréndelle o alzamento en Madrid, onde se presenta a oposicións de ensino medio, mentras o seu amigo Torrente está en París gracias a unha beca da Universidade de Santiago. Torrente, con 26 anos, está casado e con dous fillos; ó seu regreso a familia comunícalle que o seu nome aparece en listas de persoas a eliminar, polo que acude a un frade mercedario (o pai Fermín, profesor no colexio Tirso de Molina, ó que asistira Torrente) en busca de protección e este dille que entre en Falange. Calero, pola súa parte, acadará o grao de tenente no exército que defende á República.

O Partido Republicano Radical (PRR) de Lerroux, defensor da ortodoxia liberal, da ideoloxía burguesa, fronte á política socializante doutros grupos republicanos, que o leva na práctica ó acordo coa dereita, tén en Ferrol como directivos a Segundo Cotovad, alcalde en 1934, e ó comerciante Vicente Cenalmor. É un dos principais grupos políticos da cidade, con máis dun cento e medio de afiliados.

A CEDA integra en Galicia a varias organizacións; Derecha Regional Gallega en Ferrol está dirixida por Pardo Atín e o avogado Pérez Barreiro, candidato a deputado en 1933 e 1936. A constitución oficial da DRG de Ferrol, en novembro de 1931, estivo presidida por Pardo de Atín, Javier Casares Bescansa (médico de Mariña), E. Montenegro (catedrático de Instituto) e Antonio Vázquez Permuy (militar), todos eles de gran influencia local nos círculos conservadores e católicos.

En 1932 fórmanse seccións femininas dentro de DRG con mulleres das catequeses de Acción Católica.

Renovación Española, de Calvo Sotelo, quen representa a opción antirrepublicana, conta cun concelleiro en 1936. O 3 de febreiro dese ano, en plena campaña electoral a Cortes, o seu líder dá un mitin no teatro Jofre defendendo a restauración monárquica:

Ayer, en La Coruña, traté de las formas de Gobierno, que, por razones históricas y espirituales ha de ser la Monarquía. La Monarquía, porque la República ha cumplido su fin, sea esta o la del 14 de abril⁵.

Falange tén en Ferrol cerca de 150 afiliados antes do alzamento, a maioría simples cotizantes; corenta militantes de segunda liña e uns vinte forman unha forza de choque, destinada a enfrontarse a esquerdistas e republicanos.

A violencia entre partidos provoca a morte do obreiro Antonio Gundín, do Sindicato de Transportes de CNT, en xuño de 1935, polo ataque con navalla dun xove fascista que será condenado a tres anos de prisión, dos que só cumpre cinco meses. O órgano da FAI, Brazo y Cerebro, editado en A Coruña, protesta por este feito. O autor da morte é fillo dun consignatario de buques ferrolán, morto nun atentado en 1921. En novembro do mesmo ano o socialista Cipriano Calvo é ferido por disparos dun grupo do partido fascista. Tamén en 1935 son denunciados os mozos de esquerda Manuel Castro Lendoiro e Manuel Montouto, por insultar e ameazar a un de Falange; Calvo, Castro e Montouto serán víctimas da represión tralo alzamento.

1.2. Sindicatos e outras sociedades.

A Federación Local de UGT ferrolá chega a contar na República con trinta e seis seccións; a de maior importancia polo número de afiliados é La Naval. Asociación Obrera de la Construcción Naval, que en 1932 tén 1.700 asociados. Coñecemos o número de afiliados dalgunhas organizacións sindicais ugetistas de Ferrol⁶: Empleados y Obreros del Arsenal (130); Carreteros (15); Sociedad de Electricistas (85); Agrupación de Obreros y Empleados Municipales (180); Asociación de Maestros Pianistas y Profesores de Orquesta (116); Acomodadores (48); Sociedad de Agentes de Comercio e Industria (25); Sociedad de Descargadores del Puerto (30), Sociedad de Confiteros y Pasteleros (12). O total de afiliados en 1936 a UGT na cidade sería de 3.500. A Federación Comarcal de Sociedades Obreras y Agrícolas de UGT (cinco mil afiliados) con sé no Centro Obreiro, tén como directivos a Antonio Santamaría e Teijeiro Williman.

A Federación de Sindicatos Únicos de Ferrol y Comarca (CNT) contaría no período republicano coas seguintes organizacións: Sindicato Único del Ramo de la Edificación, S. U. del Ramo del Transporte, S. U. de la Alimentación, Sindicato General de Trabajadores de la Industria Naval, fundado por Abella, Álvarez e Mario Rico en 1931, con 1.450 afiliados en 1936; Sindicato Único del Ramo de Higiene, S. U. del Ramo del Vestido, S. U. de Obreros y Empleados Municipales, S.U. de Camareros e o Sindicato Único de Oficios Varios de Ferrol y Sus Contornos (122 asociados).

En 1932 a CRG (Confederación Rexional Galaica) de CNT celebra en Ferrol un plenario con representantes de 120 sindicatos que reúnen máis de 32.000 afiliados de Galicia. Da comarca ferrolá están representadas dezaseis sociedades, que encarnan a tres mil traballadores, o 50 % pertencen á construcción naval:

TÁBOA I

SINDICATOS DA COMARCA NO PLENO DA CRG.

(FERROL, 1932).

Sindicatos	Localidade	Afiliados	Porcentaxe
Ramo do Vestido	Ferrol (11 socs.)	70	2'30
Industria Naval		1.500	49'43
Choferes		95	3'13
Profesións Liberais		24	0'79
Cociñeiros e Camareiros		60	1'97
Ramo Edificación		--	--
Mariñeiros		60	1'97
Transporte Marít. e Terrestre		160	5'27
Cargadores		80	2'63
Mozos Comercio		80	2'63
Barbeiros e Perruqueiros		31	1'02
Traballadores	Pontedeume	365	12'03
Unión Marítima	Fene	180	5'93
Ramo Construcción	Cedeira	110	3'62
Pescadores	Mugardos (2 socs.)	160	5'27
Carpinteiros		59	1'94

TOTAIS (16 sociedades)

3.034

100

(Elaboración propia a partir dos datos de D. Pereira⁷).

As reivindicacións da CRG concrétanse na implantación da xornada laboral de seis horas, a liberación de todo tipo de gravame sobre as terras de labregos e a expropiación dos grandes patrimonios sen indemnización.

No segundo semestre de 1931, a rivalidade entre UGT e CNT maniféstase entre os descargadores dos peiraos dun e doutro sindicato, que se disputan a estiba dos barcos. Os laudos do ministerio de Traballo favorecen ós afiliados á UGT, pero os de CNT ameazan ós armadores con boicotear os seus barcos noutros portos se en Ferrol son descargados por ugetistas.

Entre os sindicalistas destacaban Mario Rico Cobas, encadrado no sector moderado da CRG, que actúa como corresponsal do diario CNT de Madrid, e que en abril de 1936 funda con outros traballadores da naval o Partido Sindicalista en Ferrol, que propón unha loita política nas institucións.

O diario anarquista recolle en xullo de 1933 a represión exercida sobre sindicalistas ferroláns⁸:

Mañana, día 4, se verá en la Audiencia de La Coruña la causa que se sigue a los camaradas de El Ferrol, Ovidio Abeledo, Jesús Rodríguez, Manuel Ardao y Mario Rico, por supuesta colocación de explosivos y daños en un garaje de un pueblecito cercano a El Ferrol.

A pesar de no haber prueba ninguna acusatoria y sí unos simples indicios (según el juez), la petición fiscal es de veintidós años, dos meses y veintiún días para cada uno.

Aparte dos sindicatos hai que mencionar outras organizacións. Un destacado anarquista, Francisco Iturralde, funcionario de Correos, funda o 1 de Maio de 1932 unha Escola Racionalista, financiada con aportacións de socios. A escola, única en Galicia, tén como profesor a Matías Usero Rey e a súa pedagoxía seguía os métodos de Ferrer Guardia: respecto á liberdade do alumno, supresión dos castigos e da aprendizaxe memorística. As clases eran gratuitas para fillos de parados, e o funcionario de Telégrafos ensinaba ciencias ós militares. O centro tiña uns trescentos socios e 130 alumnos.

Iturralde era colaborador na publicación Brazo y Cerebro, da FAI, que defendía postulados radicais dentro do anarquismo.

Outra organización ácrata en Ferrol son as Juventudes Libertarias.

A participación social dos cidadáns de Ferrol nos anos trinta complétase coa presencia de entidades masónicas nas que se integran militantes de diferentes partidos, sobre todo republicanos e socialistas. O 7 de abril de 1931, a unha semana da proclamación da República, constitúese a loxia Francisco Suárez n1 10, que tén nos seus estatutos obxectivos filantrópicos: difundi-la educación, practica-la caridade e o socorro mutuo entre os afiliados, velar pola liberdade civil e de conciencia, e polo perfeccionamento da humanidade a través da ciencia. En 1934, o cadro lóxico desta asociación do Grande Oriente Español conta con nove membros⁹: catro mecánicos de profesión, dous funcionarios, un comerciante, un médico e un encadernador. Recoñecemos entre eles a López Bouza, de IR, e ó concelleiro socialista Vázquez Galán. A loxia contaba con trinta e seis membros en 1932, cando dirixen unha estensa carta a Azaña, presidente do Goberno, e a Casares, solicitando obras de construcción naval para os asteleiros da cidade.

Noutras loxias son numerosos os membros militares; máis de oitenta están inscritos en grupos masóns segundo un informe da GC da Coruña, catro veces o número de civís.

A loxia Atlante n11 está ligada a un proxecto de uni-la masonería dos portos de Ferrol, Cartagena e San Fernando, e nela é destacado orador o exsacerdote Matías Usero, que recibía o nome simbólico de Juan de Huss, en recordo do reformador checo Jan Hus. Este activo ferrolán participa tamén na loxia Breogán n116, composta por vintiseis membros, case na súa totalidade da Armada: maquinistas, auxiliares de máquinas, auxiliares de artillería, torpedistas, electricistas... Fóra de Ferrol hai grupos de masóns en Ares, Pontedeume e Mugardos.

Ó conxunto de organizacións políticas e sindicais da II República en Ferrol temos que engadir asociacións co obxectivo de dinamiza-la vida cultural. Xa mencionamos ó Centro Obreiro de Cultura, fundado en 1911 polos socialistas, que organiza conferencias, excursións, e conta cunha das mellores bibliotecas de Galicia, con quince mil exemplares. Outra institución cultural importante é o Ateneo, na rúa Canalejas (hoxe Madalena), 149. Conferenciantes de tódalas ideoloxías pasan polo seu local, alí Rodrigo Sanz fala sobre espiritismo, o mesmo Sanz e Carballo Calero disertan sobre o Estatuto de Autonomía; Matías Usero, sobre as relixións do mundo e a relixión da humanidade; Mario Rico, secretario local de CNT, sobre sindicalismo; Guillermo Cedrón, sobre comunismo, e Jesús Suevos, dirixente falanxista, un dos últimos conferenciantes en 1936, fala sobre literatura francesa nun acto que grupos de obreiros intentan boicotear con berros desde fóra do local.

1.3. O enfrontamento político.

Trala decisión do consello de Ministros de primeiros de marzo de 1931, presidido polo sucesor do xeneral Berenguer, Juan B. Aznar, de celebrar eleccións municipais en todo o país o domingo 12 de abril, lévanse a cabo en Ferrol cun censo que supera os 35 mil habitantes, que elixen a 33 concelleiros. Os resultados significan a victoria dos republicanos e socialistas, con clara avantaxa sobre os monárquicos:

TÁBOA II

ELECCIÓNS MUNICIPAIS EN FERROL (12 DE ABRIL DE 1931)

Filiación	N1 edís	%	Votos	%
SOCIALISTAS	13	39,4	6.759	47
REPUBLICANOS (7 radicais, 5 de ORGA e 1 independente)	13	39,4	6.281	43,7
MONÁRQUICOS (4 liberais e 3 demócratas)	7	21,2	1.346	9,3
TOTAIS	33	100	14.386	100

(Elaboración propia a partir de datos de G. Llorca¹⁰).

Os socialistas acadan en Ferrol a maior porcentaxe de representantes de tódolos concellos galegos. O socialista Morgado e o republicano independente López Otero son os edís electos con maior número de votos no municipio: 731. Os monárquicos non superan os trescentos votos. A diferencia entre os partidarios do novo réxime e o monárquico tradúcese en 11.694 votos e 19 concelleiros a favor da República.

Nas primeiras horas da tarde do histórico martes 14 de abril, como na maior parte de España, son as noticias que chegan de Madrid, que anticipan a proclamación oficial da República, as que provocan a celebración dunha entusiasta manifestación que parte do Círculo Republicano, en Canalejas, e se dirixe ó edificio do Concello, no Cantón de Molins. Desde o balcón do palacio municipal falan ós manifestantes tres militantes socialistas: o avogado Alfonso Quintana, o médico Jaime Quintanilla Martínez e Matías Usero Rey, quen comunican a proclamación do novo réxime e chaman ós cidadáns a mante-la tranquilidade e a orde. Son as 6 da tarde e o cambio político faise ostensible co ondear das bandeiras republicana e galega. Bandas de música súmanse á manifestación polas rúas e prazas de Ferrol, que se percorren entoando a Marsellesa e o Himno de Riego.

Ás nove os concelleiros posesiónanse dos seus cargos e elixen a Quintanilla como alcalde interino nunha primeira sesión plenaria que se estende ata as dúas e media do 15. Noméase un comité executivo municipal e descólganse os retratos de Alfonso XIII e do xeneral Martínez Anido. Respétase, sen embargo, o do ferrolán Canalejas. Son situadas nun lugar preferente as bandeiras vermella e republicana, e os retratos de Pablo Iglesias e Francisco Suárez, alcalde federal en 1868, así como os dos capitáns Galán e García Hernández. O retrato da ferrolá Concepción Arenal é colocado na presidencia do salón de plenos. Á unha da mañá do 15 chega a confirmación do cambio de réxime.

Entre as primeiras decisións das novas autoridades establécese a celebración de plenos os sábados ás 6.30 da tarde para facilita-la asistencia de tódolos cidadáns.

O 19 de abril constitúese a nova corporación municipal. O médico cirúrxico Xaime Quintanilla é elixido con 24 votos como o primeiro alcalde republicano de Ferrol. O goberno da corporación quedará formado por socialistas e militantes do Partido Republicano Radical de Lerroux: Xaime Quintanilla Martínez (PSOE), alcalde; tenentes de alcalde: S. Cotovad Díaz, PRR; E. Lorenzo Santiago, PSOE; F. Pérez Lago, PRR; J. Vázquez Galán, PSOE; R. Castro López, PRR; M. Morgado González del Valle, PSOE; E. París Gómez, PRR; A. Santamaría López, PSOE; e como síndicos: M. Ruíz de Cortázar, ORGA, e Mejuto Fernández, PSOE.

As palabras de Quintanilla na súa posesión son:

En estos momentos en que el pueblo español ha logrado barrer la putrefacta y maldita monarquía española, nuestro primordial deber es consolidar a República; para ello requiero el concurso, el entusiasmo y la constancia de todos los ciudadanos.

Desde este puesto no tengo porque ocultar mi significación, por el contrario he de proclamar con claridad mi posición como socialista y mi identificación con las aspiraciones de la clase trabajadora, de la cual estoy seguro que podemos esperar sea el sostén más firme del nuevo régimen, implantado por la voluntad soberana del pueblo.¹¹

Agora unidos radicais e socialistas, axiña os lerrouxistas e os de Pablo Iglesias enfrontaranse dialécticamente, acadando o grao máximo de tensión política en outubro de 1934. A maior parte dos seus choques en 1931 e 1932 refírense a temas relixiosos, como a supresión do posto de capelán do cemiterio de Canido, que viña desempeñando Francisco Suárez Nieto con cargo ó presuposto municipal. Os socialistas mostraban así o seu talante anticlerical e en principio a medida, de xuño de 1931, foi apoiada polos concelleiros do Partido Radical, que cambiaron de actitude en menos dun ano; o capelán sería restituido no cargo en outubro de 1934. Outras medidas foron a prohibición municipal de conducir a pé os cadáveres ó cemiterio -co fin, dise, de evitar o triste espectáculo-, a venda dos obxectos de culto da capela e un imposto polo toque de campás. Estas disposicións provocan a denuncia de sectores tradicionais diante do Goberno Civil, que suspende de funcións á corporación entre maio e xuño de 1932.

Dous problemas atenazan a vida económica de Ferrol e comarca na primeira metade dos trinta: a importación de carne conxelada de Uruguay, que establecía unha forte competencia coa producción cárnica galega, e o paro obreiro derivado da falta de traballo nos asteleiros. Na cuestión gandeira a dereita pedía a derogación do tratado co país sudamericano, mentres o concelleiro socialista Santamaría propuxo en 1933 unha alternativa: que se prohibira a importación de gando americano vivo e que se abaratase ós gandeiros galegos a importación de forraxes e millo.

A crise da producción naval afectaba de cheo á vida económica de Ferrol; a preocupación principal da sociedade ferrolá era a falla de traballo nos asteleiros. No Concello facultouse á Alcaldía, nun acordo plenario de outubro de 1932, para sufraga-los gastos da viaxe dunha comisión de obreiros da Constructora Naval a Madrid, co fin de realizar xestións para traer traballo á cidade. En 1932, en plena celebración da festa do11 de maio, no teatro Jofre faise unha Aasamblea magna pro- traballo@, convocada polos dous grandes sindicatos da construcción naval ferrolá: o Sindicato Xeneral de Traballadores da Industria Naval, de CNT, e a Asociación Obreira La Naval de UGT. Interveñen varios dirixentes políticos locais: Carlos Pérez Fachal (republicano entón, en 1936 militante comunista), Guillermo Cedrón (comunista), Matías Usero (socialista) e Mario Rico (CNT), que "fustiga ó goberno da República, que ó igual que os anteriores, presta escasa atención ós problemas que afectan ó pobo de Ferrol. Alude ó capitalismo local que pola súa apatía deu lugar a que Ferrol viva exclusivamente do erario nacional"¹². En 1933 un Comité de Defensa de los intereses de Ferrol y su Comarca -no que forman o Concello, a Cámara de Comercio, a Asociación Patronal, sindicatos e partidos- solicita ó ministerio de Mariña a realización de carenas de buques, reparacións dos acorazados, e terminar os cruceiros ABaleares@ e ACanarias@, co fin de evita-lo peche do asteleiro. No verán de 1934 corren constantes rumores do peche da Constructora Naval, e unha sesión extraordinaria do Concello pide que a construcción de barcos de guerra se asigne só a asteleiros militares.

Desde principios de 1933 a oposición radical ó goberno municipal socialista medra, desde febreiro deixan de asistir ás sesións plenarias xustificando esta actitude en supostas irregularidades administrativas. Os meses seguintes, ata as eleccións a Cortes de novembro, estiveron caracterizados polo continuo enfrontamento dialéctico entre as dúas forzas. A candidatura de dereitas será a vencedora en Ferrol nesas eleccións, pero a moi pouca distancia dos socialistas, seguidos, xa lonxe, pola coalición dos radicais e o Partido Republicano Galego.

O ascenso ó Goberno de Madrid dos radicais co apoio da CEDA era un notable golpe para as aspiracións de transformación social do PSOE desde as institucións republicanas. A dereita entendeu que a victoria electoral de novembro de 1933 era a oportunidade para desmonta-las reformas do Goberno republicano socialista. Os patróns celebraron o cambio de goberno baixando os salarios e despedindo a sindicalistas. A lexislación laboral foi deixada de lado, endurécense as condicións de vida da clase traballadora e existe unha maior represión na actividade da esquerda; unha circular da Federación de Sociedades Obreras y Agrarias de Ferrol y su Comarca, asinada polo seu presidente, Antonio Santamaría, e polo secretario, Teijeiro Williman, fala en febreiro de 1934 de Amomentos graves de persecuciones que atraviesan muchos de nuestros militantes, con tendencia a aumentar@¹³, polo que promove unha suscrición de axuda para os despedidos ou detidos. A reacción a este estado de cousas no Partido Socialista será a radicalización e o triunfo das teses revolucionarias de Largo Caballero. A dirección socialista virou a unha retórica revolucionaria co fin de meter medo á dereita para que contivera o seu reaccionario programa e para presionar ó Presidente da República para que convocase novas eleccións. Neste sentido pódese entender a mobilización de outubro de 1934. A Agrupación Socialista de Ferrol non é unha excepción nesta actitude xeral no PSOE. Rexéitase agora calquera pacto co republicanismo de centro e só cabe achegarse ás demáis forzas proletarias; o PSOE pretende ser a organización que integre a tódolos grupos proletarios e para iso formula a creación das Alianzas Obreiras, excluindo ós partidos burgueses. Apóstase pola insurrección popular como medio de acceder ó socialismo. En maio de 1934, a UGT ferrolá, a través do seu presidente Santamaría, propón a Alianza Obreira ó resto das organizacións de esquerda. As finalidades do pacto son: a defensa antifascista, o mantemento das conquistas obreiras, e como obxectivo final o establecemento da República Socialista Federal¹⁴:

Considerando, que las fuerzas de la burguesía realizan por todos los medios posibles su fusión para dar la batalla al proletariado en su acción reivindicadora de clase. (...) las organizaciones proletarias de todas las tendencias, tienen el ineludible deber que les impone el categórico imperativo del momento histórico de llevar a efecto las siguientes consignas:

a) Mantenimiento y defensa de toda conquista democrática del proletariado.

b) Imposibilitar por todos los medios el desarrollo y la actividad del nacionalismo fascista.

c) Preparar una acción revolucionaria, valiéndose de todos los resortes y elementos que se nos ofrezcan para poner al proletariado en condiciones de dar la batalla definitiva, a la reacción y a la burguesía.

d) En el momento que las circunstancias nos sean propicias establecer la República Socialista Federal.

Así chega outubro do 34, cando a facción predominante na agrupación ferrolá chama á folga xeral a través de UGT. Ferrol vai ser o principal foco revolucionario de Galicia. A simpatía dos integrantes socialistas do concello a un intento revolucionario nunca foi desmentida, e incluso uns días antes de que tivera lugar, a Policía e a GC procederon a un rexistro das dependencias municipais en busca de armas.

En España a folga foi declarada o venres 5 de outubro polo PSOE e a UGT, como resposta á entrada de tres ministros da CEDA no Goberno. Parece evidente que non existía unanimidade nos fins. Dentro do Partido Socialista para os seguidores de Prieto trátabase dunha proba de forza para conseguir da Presidencia da República un goberno republicano-socialista, os de Largo Caballero buscaban unha auténtica revolución. En Galicia o paro foi secundado sobre todo por UGT de Vigo e Ourense. Houbo desigualdade no seguimento da folga e en A Coruña, cidade de influencia anarquista, o paro foi menor do esperado; en Ferrol o colapso laboral foi total, mentres que en Santiago só parou a construcción. Os obreiros do Correo Gallego, afiliados a UGT, secundan a folga e impiden a publicación do periódico ferrolán entre o 6 e 10. O sábado 6 forzas de artillería -do rexemento de costa n1 2- deteñen a un grupo de socialistas que intentan impedi-la entrada de labregos con productos para o mercado e a venda de xornais. Comercios e bares abren as portas, pero son atendidos polos donos, xa que dependentes e camareros seguen a folga. Na Constructora Naval entran ó traballo os empregados de oficinas e un curto número de obreiros, e ameázase co despido ós obreiros que falten.Os tranvías son conducidos por persoal da Armada. Nos enfrontamentos morren tres persoas por arma de fogo: o dirixente ugetista Ángel Mato, mestre do Seixo-Mugardos, nun tiroteo con gardas de seguridade dos asteleiros no intento de explosionar un transformador eléctrico; un empregado de banca, por disparos de soldados artilleiros, e un garda de seguridade. Arden dúas igrexas, estalan artefactos na estación do ferrocarril e nun café. Ó final son detidas máis de dúascentas persoas da comarca que enchen o castelo de San Felipe; a maioría son socialistas, pero hai comunistas como Cedrón e Silva Fernández, e anarquistas como Rico e Luis Abella.

As detencións de militantes do PSOE afectarán ós cargos públicos, de maneira que en 1935 dos once concelleiros de Ferrol dese partido tres están pendentes de cumprir condena e tres máis detidos Agubernativamente@. En xaneiro dese ano o concelleiro socialista Francisco del Río presenta unha moción co fin de que se aprobase polo pleno subvenciona-la alimentación dos detidos en San Felipe. Desde a Executiva de UGT en Madrid inténtase tamén axudar ós presos; a AComisión Pro-Presos@do sindicato entrega catro mil quinientas pesetas para ese fin e cifra en 130 os afiliados de Ferrol detidos.

O consello de guerra que xulgará a quince dos implicados, considerados como dirixentes da insurrección de outubro, tén lugar en Ferrol na Sala de Xusticia da Base Naval o 12 de febreiro de 1936, a catro días das eleccións a Cortes, que téñen lugar o domingo 16. Preside o tribunal o tenente coronel da comandancia de obras e fortificacións da cidade M. Blanco e actúan como vocais tres capitáns do rexemento de infantería de Mérida, un da comandancia de obras, e outro de artillería. As peticións do fiscal, un tenente auditor, son bastante duras: solicita reclusión perpetua para o brigada de artillería Febe Sánchez, o xefe da policía municipal Santalla, e os concelleiros socialistas Quintana, Santamaría, Morgado e Santamaría Mendiola, así como quince anos para os restantes e a clausura das sociedades comprometidas nos autos. Finalmente as peticións fiscais son rebaixadas no fallo e son absoltos Quintana, Lorenzo, Leira, Jiménez, Urgorri e o brigada, pero a sentencia condena a vinte anos de reclusión a Antonio Santamaría e a quince a Manuel Morgado. Na sentencia¹⁵dase como probado que desde o 5 de outubro de 1934 Atuvo lugar en distintos lugares del territorio español un alzamiento en armas contra el Gobierno legítimo en el que gran número de paisanos intentaron cambiarlo por otro más conforme con su ideología política@, e que militantes do PSOE ferrolán, en particular Santamaría, viñan preparando o movemento revolucionario na cidade desde o verán. O concelleiro Morgado sería o que Aorganizó unos grupos llamados de defensa cuyo objeto era incendiar los templos, atacar o cuartel de la Guardia Civil y apoderarse de los Centros Oficiales, Telégrafos, Teléfonos y conducciones de fluido eléctrico@, pero o fallo non expresa que os feitos chegaran a producirse. Ademáis ós procesados se lles imputou:

-Antonio Santamaría: interviu na compra de explosivos e armas.

-Manuel Morgado: interviu no transporte de armas e explosivos.

-Pablo Santamaría Mendiola, fillo do primeiro: era xefe dun dos grupos e explicou ós compoñentes o manexo de armas. Condenado a seis anos, coma os seguintes.

-Francisco López Chas, empregado no concello, de Juventud Socialista: xefe dun grupo, interviu no transporte de botellas de líquido inflamable.

-Manuel Cobelo: xefe de grupo, interviu tamén no transporte de armas.

-Antonio Vázquez: xefe de grupo.

-Enrique Caruncho, empregado: preparou botellas de líquido inflamable e interviu no transporte de bombas.

-Domingo Serantes, mestre, concelleiro socialista de Serantes: recibiu cartuchos de dinamita.

-Manuel L. Gende, electricista: xefe de grupo, deu a Serantes dúas pistolas.

-Ángel L. Santalla, xefe da policía municipal: excitou repetidas veces ós gardas ás súa ordes para que non reprimisen os actos dos revoltosos. Condenado a dous anos por pasividade ante os sucesos.

-Brigada Sánchez: entregou un fusil e varios cartuchos a Pablo Santamaría. Absolto por non constar que Pablo utilizase o fusil nin que ese militar coñecera a preparación do movemento.

Os actos realizados e as intencións que se citan constitúen para o consello un delito de conspiración para cometer rebelión militar, aplicando o artigo 241 do Código de Xusticia Militar de 1890, e o seu obxectivo era Aimplantar la dictadura del proletariado@. Sen embargo, o avogado defensor de Santamaría, Morgado e doutros acusados, José Andrés Manso, deputado socialista fusilado tralo levantamento de 1936, afirma na vista da causa que se en outubro de 1934 existiu un movemento insurreccional en diferentes rexións españolas, singularmente en Asturias, o que se produxo en diversas cidades e pobos non tén por que ter conexión con esa rebelión localizada. O defensor nega a existencia dun movemento revolucionario en Ferrol: Aporque en Ferrol no se produjo mas que una huelga general@, e nega ademáis que os actos atribuidos ós procesados estiveran destinados a colaborar co movemento asturiano. Afirma que o fiscal carece de probas para acusar a Antonio Santamaría de ser o dirixente dese suposto plan revolucionario e que tan só se basea en rumores. O avogado defensor nega a intervención de grupos de choque na folga xeral, ós procesados -di- Ano se les imputan hechos concretos en relación con actividades revolucionarias llevadas a la práctica: Se les procesa por propósitos, por intenciones@¹⁶.

Existe un documento que incide na versión de que os socialistas ferroláns non chegaron a realizar atentados. Trátase do que recolle as respostas de Ferrol a un cuestionario¹⁷ enviado a tódalas zonas pola Comisión Executiva de UGT en decembro de 1934:

10.- )En que día y hora recibisteis, en el mes de octubre, el telegrama convenido?

20.- )Llegó dicho telegrama al conocimiento de todos los elementos responsables de ésa?

30.- )Qué hicisteis una vez recibido el telegrama?

40.- )En qué momento y por qué causa disteis por terminada vuestra gestión?

50.- )Teníais pendiente de recibo algún encargo cuyo pago no hubieseis satisfecho?

10.- El día 4 de octubre de 1934, a las diez de a noche.

20.- Se puso en conocimiento de todos los responsables.

30.- Se estudió la situación. Por carecer de medios ofensivos o por tenerlos escasísimos ante las fuerzas del Estado, que suponían unos tres mil hombres, sin incluir las fuerzas de orden público, se desistió de todo intento de asalto, conviniendo en declarar la huelga general, que se llevó a cabo.

40.- Entre los días 7 y 8 fueron detenidos a mayoría de los elementos responsables; los otros lo fueron días después. El fracaso del movimiento de Cataluña desmoralizó a la gente. También contribuyó a esto el hecho de que la Dirección de la Constructora, empresa alrededor de la cual gira casi toda la vida económica del pueblo, puso unos avisos en las puertas diciendo que el que no se presentase al trabajo, quedaba despedido. Esto obligó a que los responsables que aún quedaban en libertad, diesen por terminada la huelga el día 9 del mismo mes.

50.- No.

Un grupo de militantes mal armados non podía tomar unha cidade militarizada como Ferrol, polo que se optou pola declaración de folga con feitos violentos -cortando o suministro eléctrico, por exemplo- para alterar a orde e promover o paro laboral.

As consecuencias de outubro do 34 van ser variadas. Algúns dos xulgados na causa 310/34, concretamente: Morgado, Jiménez, López Chas, Caruncho, Santamaría Mendiola e Gende, e outros detidos, serán fusilados ou paseados tralo 18 de xullo de 1936. Entre os apresados, non só en Ferrol, senón en Serantes -onde foron encarcerados o alcalde Porto Leis e o xuíz municipal-, e en Pontedeume, Ares, Cedeira e Cariño, están militantes socialistas, comunistas e de CNT, e incluso militares: unha ducia de auxiliares e cabos do cruceiro "Almirante Cervera" son detidos entre outubro e novembro de 1934.

Outubro do 34 terá como consecuencia inmediata a paralización temporal da actividade sindical e política dos socialistas, ó ser ilegalizadas ata abril de 1935 as organizacións de UGT e as agrupacións do partido -as xuventudes e o grupo feminino- e a suspensión de El Obrero, que reaparece en abril de 1935, pedindo en portada a amnistía para os presos.

En Ferrol interviron na represión de outubro membros da GC -como o tenente Suances, que en1936 terá un papel relevante na represión- e o rexemento de artillería de costa n1 2. Oficiais de artillería formarán nos consellos de guerra. Así narra El Correo Gallego¹⁸ os AImportantes servicios de la Benemérita@:

El capitán de la Guardia civil don José Leseduarte González y el teniente del benemérito Instituto don Victoriano Suances, tuvieron noticias de que algunos elementos extremistas residentes en la villa de La Graña, tenían armas en su poder. Inmediatamente salieron para dicho punto fuerzas de la Guardia civil y con motivo de las pesquisas realizadas detuvieron a Manuel Mosquera Ogando, de 18 años, (...), a quien hace días se le buscaba para su detención. Este individuo fue sometido a un estrecho interrogatorio manifestando que su convecino Antonio Vázquez Díaz poseía diversas armas y que las tenía escondidas en su casa. La Benemérita procedió a registrar el domicilio del Antonio comprobándose que la denuncia de Manuel Mosquera era cierta. (...) También fueron detenidos por la Guardia civil, los vecinos de La Graña, Salvador y León Vez, Jesús Bueno, José Hermida alias AVarela@ y Antonio Niebla.

O obreiro da construcción naval Mosquera e os irmáns Vez Vales serán pasados polas armas en 1936.

A corporación municipal en outubro de 1934 estará presidida polo comerciante Segundo Cotovad, do Partido Radical, que xa actuara como Adelegado gubernativo@ nos días da folga , sendo destituidos por orde do Gobernador Civil o 9 de outubro o alcalde Quintanilla, os tenentes de alcalde Santamaría, Morgado e Vázquez Galán, e algúns concelleiros socialistas, por Aabandono de funciones y deberes y participación en los sucesos@¹⁹. Entran na nova corporación ferrolá por mandato do Goberno Civil once edís interinos: sete radicais e catro de DRG-CEDA.

O revisionismo vai ser a bandeira da nova corporación con maioría de dereitas, xa que só quedan na Corporación cinco concelleiros socialistas e catro de UR.

Tamén en Ares, Mugardos, Pontedeume e Serantes o Goberno Civil destitúe a concelleiros elixidos por votación popular, sendo sustituidos por radicais e cedistas. Os alcaldes de Ferrol, Pontedeume, Ares e Serantes serán desde outubro de 1934 militantes do Partido Republicano Radical.

Outra das consecuencias de outubro do 34 foi a radicalización da dereita galega que proclama o uso da forza ante a demostración de que a esquerda non desexa o consenso político. Así, desde os seus órganos de difusión solicítase unha forte intervención quirúrxica. Incluso propónse a idea de que se formara unha milicia, adestrada pola Garda Civil, co fin de que o Aperigo marxista@ non collera outra vez despistados ós conservadores. Configúranse grupos paramilitares a finais de outubro. En Ferrol un destes grupos foi organizado directamente por Derecha Regional Gallega.

Trala victoria da Fronte Popular nas eleccións de febreiro, o xoves 20 organízase unha manifestación que percorre as rúas da cidade entoando a AInternacional@. Os manifestantes aplauden ó izarse a bandeira republicana nos edificios oficiais e varios grupos atentan contra diversos edificios da cidade, como o local de Falange, o casino, o local de Derecha Regional, a residencia dos Padres da Angustia, onde botan mobles á rúa e préndenlles lume. Interviu a GC para restablece-la orde e forzas do exército e Mariña protexen bancos e igrexas. Estes feitos de violencia anticlerical e de enfrontamento ideolóxico serán lembrados logo para xustificar a represión posterior ó 18 de xullo.

O mesmo día 20 Quintanilla preside de novo a sesión plenaria do Concello de Ferrol, sen os concelleiros interinos nomeados en outubro de 1934.

No Concello, Antonio Santamaría, presidente da Asociación Obreira de Construcción Naval ugetista, vai a se-lo novo alcalde, o último da República, e nos principais cargos directivos forman, ó lado dos socialistas, militantes de Izquierda Republicana.

Quintanilla renuncia ó seu cargo por ocupacións profesionais, inda que permanece no goberno municipal como síndico.

A corporación quedará definitivamente constituida a primeiros de marzo por dez edís do PSOE, cinco de IR, tres radicais, tres independentes, e un de CEDA, Unión Republicana e Renovación Española, en total 24 membros²⁰. Hai unha maioría republicano socialista de dezaséis edís, onde os republicanos de IR proveñen de ORGA e de Unión Republicana, fronte a cinco edís radicais e da dereita; un novo concelleiro será nomeado polo gobernador civil: José López Bouza, de Izquierda Republicana, que toma posesión do seu cargo o 19 de marzo, ocupando a vacante deixada por un edil do PRR. Bouza presidirá a xestora da Diputación Provincial desde o 23 do mesmo mes, na que está tamén Quintanilla.

En marzo de 1936 a corporación fronte populista intenta a expropiación de centros de ensino de ordes relixiosas, que continúan abertos baixo a apariencia legal de sociedades anónimas.

Mentres a oposición municipal de dereitas opta pola inhibición, na rúa suceden algúns enfrontamentos. A prensa recolle os seguintes entre febreiro e xullo do 36:

-Incendio da igrexa de Santa Mariña, en Serantes, afecta a varias imaxes e cortinas.

- En marzo, incendio da igrexa de Limodre e da parroquial de San Salvador en Fene, ademáis asáltase a de Somozas.

-En Ares, incidentes entre dereitistas e quince mulleres que pedían a liberdade dos detidos por danos no local de Juventud de Acción Católica.

-Por orde do Gobernador Civil, a Policía practica en Ferrol varias detencións de elementos de Falange Española e doutras filiacións dereitistas desta cidade.

Libraría Central Libreira. Rúa Dolores nº 2 15402 Ferrol
http://www.centrallibrera.com http://www.deferrol.com http://www.leergratis.es/ Teléfono 981 35 27 19

CAPÍTULO II. A VIDA POLÍTICA NA COMARCA.

2.1. No distrito xudicial de Ferrol.

En Serantes, formado polas parroquias rurais que rodean Ferrol e integrado neste en 1940, constitúense unha Agrupación Socialista e un grupo do Partido Republicano Radical en 1931.

As eleccións locais do 31 de maio de 1931 forman unha corporación municipal dominada por ORGA con once edís, co alcalde, e cinco socialistas. O alcalde é Alejandro Porto, un electricista da Constructora Naval, que logo se integrará en Izquierda Republicana. Traballa como secretario municipal o galeguista Arturo Noguerol, fundador con Risco da revista Nós.

En Narón o Concello en 1931 esta formado por seis republicanos independentes (co alcalde Rodríguez Sabín), cinco socialistas, tres radicais, tres federais e un agrario.

Cando chega o 18 de xullo de 1936 o Concello segue presidido por Sabín, que encabeza un grupo de edís situados dentro dunha orientación republicana de centro.

Entre os asuntos tratados no último período da 20 República, na sesión plenaria do 11 de maio de 1936 preséntase unha moción interesando que o Concello solicite do ministerio de Obras Públicas un subsidio para atender ós numerosos obreiros parados, coa inversión en xornais que se empregarían en obras municipais.

A Agrupación Socialista de Narón en 1935 conta con 28 afiliados, a segunda da comarca, tras Ferrol, superando ás de Neda (20 militantes), Serantes (20), Mugardos (15), Ares (14) e Pontedeume (12).

En Neda constitúese en 1931 a Sociedad de Profesiones y Oficios Varios de UGT. Nos seus estatutos figuran como obxectivos¹:

a) Procurar que los salarios estén en relación con las necesidades de la vida.

b) Cumplir y hacer cumplir la jornada legal de trabajo, no superior en ningún caso a las ocho horas.

c) Impedir que los elementos patronales ofendan en su dignidad a los asociados y utilizar cuantos recursos sean necesarios para que se cumpla la legislación del trabajo.

En 1931 fórmase a Agrupación Socialista de Neda e as traballadoras de La Hilatura crean a Unión Textil Sociedad Obrera, de UGT, con 316 afiliadas.

O 14 de febreiro de 1936 créase un consello de Izquierda Republicana, no que se integran dez veciños. Tamén existen en Neda grupos de JS, DRG e UR.

As eleccións locais de 1931 forman un concello dominado por socialistas (oito) e ORGA (cinco). A corporación municipal en 1935 está presidida polo socialista Couce Sanjuán. Na corporación aparece o médico Francisco Cebreiro, Paco da Merced, militante de IR.

En Moeche o dominio político do Partido Agrario de Pita Romero é evidente, desde 1931 tén a totalidade dos cargos municipais. É no 36 cando se forman tres organizacións locais de partidos da FP: a Agrupación Municipal de Izquierda Republicana, en marzo, asinando a constitución máis de noventa cidadáns, unha Agrupación Local de Unión Republicana, en abril, e o Partido Galeguista-Grupo de Moeche, en xuño.

En 1934 créase a Sociedad de Trabajadores de la Tierra y Oficios Varios de Moeche, integrada en UGT e con trinta afiliados.

Somozas é un municipio de vocación gandeira dominado tamén polo Partido Agrario de Pita Romero, que nas eleccións de 1931 ocupa a totalidade dos postos de concelleiros. En 1936, trala victoria electoral do FP, noméase unha xestora do Concello integrada por homes de IR, ó igual que en Moeche.

As organizacións que se fundan na República son: Alianza Republicana-Alianza Republicana Española, en 1931; Derecha Regional Femenina, en 1933; Xuntanza Labrega, Sociedade Cultural, 1934; Sociedade de Agricultores de Somozas, de UGT; e Agrupación de Izquierda Republicana, en1936.

En San Sadurniño a maioría dos seus concelleiros en 1931 defínense como republicanos independentes. Organizacións políticas das que temos constancia son: Sociedad Agraria Socialista de UGT, 1931; Juventud Católica, 1931; Centro Republicano Socialista, 1931; e o Radio Comunista, 1936.

En Valdoviño as organizacións políticas que existiron no período republicano serían: un Centro Republicano, en 1931; a Unión de Valdoviño, Asociación Republicana Radical, 1932; unha Agrupación Local do Partido Agrario Español, 1935; Agrupación de Izquierda Republicana de Pantín, 1935; Agrupación de Izquierda Republicana de Vilarrube-Porto do Cabo, 1935, asinan seis homes, entre eles o mestre Ambrós, logo fusilado; Agrupación Socialista, 1936.

O avogado Alfonso de Cal Fernández é o primeiro alcalde republicano da localidade. Existe unha colaboración entre ORGA e o PRR no goberno municipal nos primeiros momentos da etapa republicana. En 1935 esta unión rompeu, o alcalde é agora radical. Cal Fernández é militante de UR e será fusilado en Ferrol tralo levantamento.

O 22 de marzo de 1936 constitúese unha nova corporación municipal presidida polo militante de IR, Frutos Burgos, mestre de Pantín; a maioría dos edís é de IR.

2.2. No distrito xudicial de Pontedeume.

De Pontedeume temos documentación de varias organizacións do período republicano. Unha das primeiras en constituirse, o 14 de maio de 1931, reúne ó autodenominado Comité Republicano-Socialista de Pontedeume, co obxecto de "contribuir a medida de sus fuerzas a la consolidación y defensa de la República española" (art. 11 dos estatutos), podendo integrarse no comité "todos los antidinásticos, cualquiera que sea su ideal político, social y religioso" (art. 21). Como presidente figura Allegue del Río, médico, e como secretario Ramón Agras, ambos executados en 1936.

En maio de 1931 a Sociedade de Oficios e Profesións Varias ingresa en UGT con 150 afiliados e desde agosto existe en Pontedeume unha Agrupación Socialista, que preside López Seijo. Nas executivas da agrupación aparecen tres militantes víctimas da represión violenta: os mestres María Vázquez Suárez e José R. Fernández, e o secretario en 1934 Luis Nodar.

Derecha Regional Gallega, de CEDA, está presidida por un directivo da Asociación Mercantil e Industrial de Pontedeume.

A Agrupación Local de Izquierda Republicana é creada en 1935, co rexistrador da propiedade García Toribio como presidente.

En maio de1936 inscríbense como asociados do Partido Galeguista dezaoito veciños de Pontedeume: dúas mulleres, varios mariñeiros, labregos, obreiros, carpinteiros e dous do comercio.

Tralas eleccións municipais de 1931, a corporación da vila está presidida por un republicano federal. O 9 de marzo de 1936constitúese no edificio consistorial de Pontedeume a xestora que rexe o Concello tralas eleccións de febreiro. Segundo consta na acta do Pleno: baixo a presidencia de D. Celestino Sardiña Navarro, como delegado gubernativo,reúnense os señores que "han sido por él designados para constituir la Corporación Municipal de este ayuntamiento". Da maior parte dos edís coñecemos a súa filiación política; o alcalde Manuel López Seijo, presidente da Agrupación Socialista; tenentes de alcalde: Juan Ares, de Izquierda Republicana; Robustiano Freire, de IR; Ramón Ares, de IR, e Eduardo Fonte, socialista; trátase dunha corporación formada por militantes de IR e PSOE, que nos poucos meses que estivo á fronte do municipio toma as seguintes medidas:

-Incautación dos cemiterios de Andrade, Boebre, Nogueirosa, Ombre, Centroña e Vilar.

-Instalación dunha biblioteca pública.

-Destitución do secretario do Concello, do depositario de fondos, do recaudador de arbitrios, dun oficial e de tres gardas municipais, tras abrirlles expedientes por faltas graves. De seguida os edís nomean sustitutos, entre eles dous paseados en agosto do 36: Celestino Sardiña, secretario interino, e Prado Allegue, asesor.

-Aprobación da urbanización da Praza da República, con emprazamento para o mercado, e a pavimentación da rúa da Liberdade.

En Fene en 1936 créanse dúas entidades: Juventud Socialista de Fene, e unha sección de CNT, o Sindicato Único de Trabajadores de Fene. Existe unha Agrupación Socialista desde 1933, unha Sociedade de Oficios Varios ugetista, un grupo do Partido Galeguista - constituido en 1934, no que forman Manuel Gómez Suárez e Jesús Díaz, logo fusilados-, ademáis de Derecha Regional de Fene, a sociedade agraria La Necesaria, fundada en 1907 e integrada en UGT en 1929, a Unión Marítima de CNT, con 180 afiliados, e a Sociedad de Trabajadores de la Tierra de Magalofes, de UGT.

A Corporación Municipal é de maioría socialista. Cando chega o 18 de xullo de 1936 é alcalde Ramón Souto, carpinteiro e propietario dunha fábrica de baldosas.

En Ares o 1 de maio de 1931 fórmase unha Agrupación Socialista Obrera, presidida por José Sequeiros que reúne a dez membros. Antes, en 1930, xa existía a Agrupación Socialista Obrera de Cervás.

Os socialistas forman en 1931 o sindicato Unión de Trabajadores de Mar y Tierra , integrado en UGT en 1932 con 70 afiliados, presidido tamén por Sequeiros, quen en 1935, sen embargo, aparece como directivo da Agrupación local de IR.

Unión Republicana tén en Caamouco unha agrupación local. En Caamouco intégrase en UGT en setembro de 1931 unha Agrupación Republicano Social Agraria, que reúne a 240 afiliados.

Unha das últimas formacións políticas que xurde en Ares é Juventud Socialista Aresana, en 1935, presidida por Arturo Suárez, morto na represión. Os seus fins eran:

Artículo 11. -Es la educación socialista, la propaganda, la acción política, el aprovechamiento, en suma, de las energías juveniles en pro de la causa obrera, conforme a las decisiones del Partido Socialista Obrero Espanol.

Artículo 21. - Lo prescrito en el artículo anterior se detalla así:

11. -Difundir libros, folletos, periódicos y hojas.

21. -Contribuir al acrecentamiento del número de suscriptores a la Prensa obrera.

31. -Organizar los actos de propaganda oral, mítines, conferencias, excursiones, etc.

41. -Trabajar por la educación societaria y socialista de la mujer, prestando vigorosa ayuda a las reivindicaciones obreras feministas, creando Agrupaciones de mujeres obreras y conduciéndolas al terreno de la lucha de clases.

51. -Constituir grupos de ciencia, arte, higiene, etcétera; y

61. -Realizar una extensa labor educadora contra todo prejuicio, contra las viejas filosofías y religiones, oponiendo a todas ellas la filosofía socialista, que abarca los órdenes todos de la vida individual y social.²

En 1931 a Corporación municipal conta con trece edís socialistas, sendo o primeiro alcalde José López Lourido, víctima dun paseo na guerra. O 29 de febreiro de 1936 procédese á toma de posesión dos edís suspendidos en outubro. Benito Feijoó, traballador da constructora naval, directivo da Agrupación Socialista de Cervás, detido polos sucesos de 1934, é nomeado alcalde. Entre os edís identificamos a tres de IR, exmilitantes socialistas.

En Mugardos hai que destaca-la presencia de varias agrupacións que abarcaban todo o espectro político da 20 República.

Organízase en 1931 un sindicato integrado en CNT: o Sindicato de Pescadores, Marineros y demás oficios, entre os directivos Juan Prieto Balsa, alcalde do FP en 1936, e Domingo Picallo, militante do PRRS que tamén chega á alcaldía da vila.

A Agrupación Socialista de Mugardos legalízase en xuño de 1931.

En decembro de 1931, o Centro Republicano de Mugardos, con 103 afiliados, convírtese na Agrupación Republicana Radical-Socialista.

Na parroquia do Seixo, apenas media dúcia de mulleres forman en 1932 Derecha Regional Gallega.

En outubro de 1933 nun local da Avenida da República, once veciños fundan o Ateneo Libertario "Naturaleza Consciente", co obxecto de procurar eleva-lo nivel intelectual da clase traballadora, por medio de lecturas, mitins e conferencias, para acada-la emancipación integral preconizada polo ideal libertario.

En marzo de 1933 nace o grupo do Partido Republicano Gallego, liderado por Casares Quiroga, no que aparecen dez veciños da vila mugardesa; algúns antes no PRRS, como o concelleiro Eytor Cañizo, que sufrirá a represión na guerra civil.

Ó pouco de iniciarse 1934 fórmase o comité local da Agrupación de Unión Republicana. É o presidente Ríos Sordo e o tesoreiro Roldós Gelpi, comerciante, fusilados trala sublevación de 1936. Ríos e Roldós asinan en xaneiro do 36 unha solicitude ó gobernador civil para a legalización dunha filial de Izquierda Republicana.

En maio de 1934 reorganízase o Partido Republicano Radical, o novo presidente local é Vázquez Fariña, empregado na Constructora Naval, concelleiro interino en outubro dese ano e alcalde tralo alzamento.

Na parroquia de Franza (Mugardos), en 1935, nace legalmente a sociedade Irmandade Galeguista, á asamblea asiste o presidente do PG en Ferrol, Domingo Pombo, e nela elíxense os cargos directivos; como secretario de administración noméase a Felipe Bello Piñeiro, o coñecido pintor; e será en Mugardos onde se constitúe un dos últimos grupos do PG nun proceso de crecemento evidente na comarca desde o 16 de febreiro; o 5 de xuño tres mugardeses inician os trámites legais para a constitución do Grupo Galeguista de Mugardos.

O Radio Comunista de Mugardos constitúese a mediados de marzo de 1936, tendo como secretario a Prieto Balsa, o último alcalde republicano da vila, un dos primeiros executados na comarca tralo 18 de xullo.

A corporación municipal, tralas eleccións locais, tén como alcalde a un militante do PRSS. Os radicais socialistas son maioría con oito postos, dous son socialistas e tres independentes. Parte da corporación é suspendida en 1934, e en 1936 noméanse novos concelleiros da FP, de maneira que da primeira corporación republicana quedan cinco concelleiros de elección popular. En marzo de 1936 detenta a alcaldía Domingo Picallo, de IR, logo sustituido por Prieto Balsa.

En Monfero en 1931 o alcalde de elección popular é independente e preside un pleno formado por siete radicais, cinco federais e dous independentes. En 1936 noméase unha xestora da FP.

A Sociedad de Agricultores de Monfero, que existe desde 1907, tén "por principal fin misión velar por la condición moral y material de sus asociados [...] creando al efecto otras asociaciones como cajas de ahorro, de socorros mutuos", nunha acta de xaneiro do 36 que solicita a legalización da agrupación de Izquierda Republicana vemos, entre unha dúcia as sinaturas de tres executados: Pablo Rico, alcalde o 18 de xullo, tesoreiro da Sociedad de Agricultores, José A. Marcos e Andrés García.

En Miño UGT conta en 1931co sindicato Unión Agraria e Socialista, con domicilio en San Xoán de Vilanova. Nese ano tamén funciona a Unión Agraria e Socialista de Bemantes e Callobre, que ingresa en UGT en xullo con 190 inscritos. Tamén en Callobre fórmase un Grupo Galeguista en 1934, e en 1936, pouco antes do alzamento, intentábase formar outro na mesma vila de Miño.

En maio de 1931, recén inaugurada a II República, fúndase o Casino Republicano Socialista, con máis dun cento de socios, sendo secretario o mestre J. Salgado. Antes do verán esta organización adhírese a ORGA e dará lugar a Izquierda Republicana.

En 1933 nace a Agrupación Socialista; na comisión organizadora está a mestra María Vázquez Suárez.

Radio Comunista de Miño constitúese en 1933.

En 1934 sabemos da existencia da Sociedade Agraria Republicana de Castro, Leiro e Carantoña, de tendencia agrario católica.

En outubro de 1935 créase un consello de Izquierda Republicana, o número de militantes desta forza política supera os trinta e na lista hai mariñeiros, propietarios, carpinteiros, un industrial, un mestre, comerciantes e labregos .

En Leiro intégrase en UGT en 1932 unha Sociedade de Agricultores e Oficios Varios, presidida por Tenreiro López, fusilado logo en San Felipe, que conta en 1936 con cen homes e seis mulleres, segundo as actas da Comisión Executiva de UGT. Esta documentación tamén recolle o ingreso dunha sociedade de Perbes denominada Cultural Agraria, con 48 afiliados, inscrita na Federación de Traballadores da Terra.

En 1935 a Corporación municipal de Miño está presidida por un alcalde radical. En marzo do 36 noméase unha xestora desde o Goberno Civil na que figura como alcalde Ricardo Pérez, de IR, que se exilia a América ó estalar a guerra civil.

En Cabanas, nas eleccións locais de 1931 vencen os candidatos de ORGA copando once postos do Concello, menos a alcaldía, pois o alcalde declárase republicano independente, e continuará ata ser destituido en 1936, tralas eleccións de febreiro. En 1935, a corporación conta con catro edís de Unión Republicana, catro socialistas e outro máis independente.

En setembro de 1931 a sociedade agrícola Nueva Concordia ingresa en UGT, con 82 asociados. En 1932 intégrase tamén no sindicato socialista Oficios Varios de Cabanas.

Desde ese ano existe unha mutua gandeira coñecida como Nueva Unión e entre novembro e decembro de 1935 constitúense tres agrupacións políticas: Unión Regional de Derechas-CEDA, IR, e Unión Republicana, con seis rúbricas, entre elas as de tres paseados: o último alcalde republicano de Cabanas, Álvaro Puentes, fuxido no monte tralo 18 de xullo ata que morre por disparos en 1940, e Antonio Brage e Juan Pereiro, albaneis de 20 anos de idade executados en agosto do 36.

A Capela en 1935 é gobernada por un alcalde do PRR lerrouxista; a corporación conta a ademáis con nove edís radicais e dos independentes. En 1936 constitúense dous comités; o de IR e o do Sindicato Agrícola y de Oficios Varios de Vilar de Mouros, de CNT. Cenetistas e azañistas forman parte da nova corporación municipal en 1936 que sustitúe por decisión gubernativa á anterior de maioría radical.

En Vilarmaior as primeiras eleccións dan o poder a un alcalde de ORGA. Desde 1931 existen unha Agrupación Socialista e a Unión Agraria. En outubro de 1935, no local da AFeira do 3" e nunha xunta de dezasete veciños, constitúese o Grupo Galeguista. Tamén funciona un grupo de Unión Regional de Derechas. O alcalde en 1935 é de Unión Republicana, xa que os de ORGA agora militan en UR.

Persoas influíntes en Vilarmaior son dous veciños de Pontedeume: un notario, de tendencia dereitista, e un médico, afiliado a CEDA.

2.3. No distrito xudicial de Ortigueira.

Nas eleccións do 12 de abril de 1931, polas que se proclama a República en España, triunfan con gran diferencia sobre os monárquicos os candidatos agrarios da comarca. O xefe do Partido Agrario é Leandro Pita Romero, periodista e avogado, que será na República deputado, ministro e embaixador no Vaticano. En Ortigueira preside a "Federación Agraria", fundada polo seu pai, que engloba a 38 sindicatos do norte da provincia; é, con 3.789 socios, o maior órgano sindical provincial.

Os agraristas teñen os votos dos gandeiros e labregos integrados na Federación Agraria que exporta gando vacún a Madrid e Barcelona, organiza feiras e paradas de sementais, compra abonos e maquinaria. O deputado Pita Romero quere defender os intereses destes pequenos gandeiros nas Cortes de Madrid. Os seus rivais en Ortigueira son Vázquez Gundín, de CEDA, e o industrial e banqueiro Casariego, alcalde na dictadura primorriverista, que cando chega a República milita no Partido Republicano Radical. A Corporación municipal ortegana que chega ós comicios de febreiro de 1936 está formada polo alcalde agrario Jesús Fojo, con vinte edís agrarios e dous radicais.

Na economía da zona destaca a pesca artesanal de Cariño e Espasante. No primeiro a industria conserveira de peixe emprega a unha numerosa man de obra feminina e o Sindicato de la Industria Pesquera (CNT) integra a máis de mil afiliados. En Cariño existe xa o desexo de creación dun concello propio e na etapa republicana a fortaleza do movemento sindicalista actúa de elemento diferenciador respecto á vila de Ortigueira, máis conservadora.

Trala caída da Monarquía constitúense os primeiros concellos republicanos en tódalas localidades do distrito ortegano, agás en Cedeira onde queda suspendida a constitución por orde do Goberno Civil, xa que non se corresponde cos resultados electorais do 12 de abril. O comité local do Partido Republicano Radical Socialista, cuns vinte afiliados, que tén como secretario local ó encargado de Correos Miguel Fernández Santos, de 26 anos, natural de Madrid, proclama a República o 15 de abril, un día histórico que amence con bandeiras republicanas no cine Arriví e no balcón de Correos. Seguindo o exemplo dado pola capital e moitas poboacións españolas o día 14 e, entendendo que os resultados das eleccións, gañadas polos agrarios, non téñen valor no novo réxime, constitúen a corporación municipal sen aterse ós resultados, designando ó presidente local do PRRS, Higinio Bustabad, armador e comerciante, como o primeiro alcalde republicano de Cedeira. Suspendida esta constitución, a celebración de novos comicios locais o 31 de maio do 36 ve como o dominio dos partidarios de Pita Romero reafírmase, xa que aumentan a súa representación con votos do electorado monárquico. Dun total de 73 edís, 64 son agrarios (87 %), 7 radicais e 2 radicais socialistas.

En virtude dos resultados constituiranse agora as Corporacións. En Cedeira, José Soto, primeiro edil na etapa monárquica será o novo alcalde republicano dos agrarios. O agrarismo tén tradición en Cedeira; ó pouco tiempo de estreada a República, en maio de 1931, fúndase o "Centro Republicano Agrario" polos de Pita Romero na vila. Os seus obxectivos son:

A. Fomento de la cultura en el Agro.

B. Redención económica y política del labrador.

C. Trabajos de organización política agraria..³

No art. 21 dos estatutos manifesta caudillismo, unha vontade de obediencia política ó líder: "Seguirá las normas que el Jefe Don Leandro Pita Romero señale". Entre os da comisión organizadora non figura ningún gandeiro ou labrego, aparecen os nomes dun empregado xudicial, un xastre, dous comerciantes, un patrón de pesca e un dependente de farmacia.

En Cedeira tamén existen pequenos grupos de socialistas, galeguistas e comunistas (estes últimos en 1933 forman unha comisión organizadora dun Sindicato de Marineros, formada por catro traballadores entre os que están Jesús Lourido, futuro concelleiro da FP, paseado tralo alzamento, e Constantino Suárez, que terá que fuxir no 36).

En As Pontes de García Rodríguez, a candidatura pitista que gaña os comicios municipais de 1931 representa a labregos das parroquias fronte a outra na que maioritariamente figuran profesionais e comerciantes, a clase dirixente local da etapa monárquica.

Inda que os agrarios dominan os concellos outros grupos políticos téñen actividade nesta comarca, un dos máis dinámicos é o Partido Galeguista, que tén implantación en Ponte de Mera (Ortigueira), onde en maio de 1934 constitúese un comité. En 1936 son cerca de oitenta os afiliados nesta localidade, case todos mozos. A profesión que máis aparece entre eles é a de labrego. Segundo A Nosa Terra este Grupo está preparando a formación de Grupos Galeguistas en Cariño e As Pontes pouco antes de iniciarse a guerra civil. En Ponte de Mera o partido nacionalista celebra un gran mitin o domingo 13 de outubro de 1935, coa presencia de Castelao, Antón Villar Ponte, Víctor Casas, Suárez Picallo e Gómez Román. O acto político é no campo da feira, coa presencia de tres mil persoas. Os oradores falan desde un palco, adornado coa bandeira de Galicia e a tricor republicana, a un público chegado en camións de Cedeira, de Cariño e doutros lugares próximos. Fai a presentación do mitin Alfredo Rebollar, de IR, alcalde en 1936 na xestora da FP. En Cedeira hai noticias da existencia dun grupo oficial do Partido Galeguista. Dos seus militantes podemos identificar a Isaac Forneiro, empregado de banca. Acelebración dun mitin neste concello tén lugar o domingo 8 de setembro de 1935 e interveñen Otero Pedrayo, Ramón Villar Ponte, Suárez Picallo e Carballo Calero.

En Cerdido, Manuel Suárez, veciño da Barqueira, preside desde 1935 a sociedade agropecuaria Loitas Labregas e desde maio do 36 unha agrupación do PG, con máis de cincuenta afiliados. Manuel será fusilado en Ferrol en setembro do 36.

Dominan os agrarios a vida municipal de Ortegal ata a victoria da Fronte Popular nas eleccións de febreiro de 1936, coa convocatoria de comicios locais para o 12 de abril, que non se chegan a realizar xa que se retrasan indefinidamente e noméanse polo Goberno Civil xestoras municipais con homes dos partidos da FP -a maioría de IR- en Ortigueira, Cedeira, As Pontes e Mañón.

En Ortigueira son cesados en marzo o alcalde Fojo e os edís agrarios para formarse unha nova Corporación, con representantes da FP. A xestora de Ortigueira⁴ está formada por trece edís interinos de Izquierda Republicana, tres do PSOE, dous do PG e un sindicalista.

En Cedeira o cambio de dirixentes locais realízase en abril, cesando os agrarios e sendo nomeado alcalde Manuel Fernández Freijeiro, un militar retirado pola lei de Azaña, próximo a IR. Entre os concelleiros aparece José Vergara, de Alianza Obrera y Campesina (UGT), Jesús Lourido, mariñeiro da CGTU comunista, e o director da escola da vila Muñoz. En Mañón noméase alcalde a Jesús Castaño, un labrego de Bares, fusilado en 1937 en San Felipe.

En As Pontes, os agrarios deixan paso en xuño de 1936 a unha nova corporación presidida por Servando López, secretario do xulgado local, de IR; a xestora da FP en As Pontes⁵está formada na súa maioría por militantes de Izquierda Republicana, pero tamén hai dous socialistas (un, Guerreiro, logo paseado), agrarios e de Unión Republicana.

Pouco tempo disporán as autoridades fronte populistas nos seus mandatos. Na maior parte dos concellos apóiase a aprobación do Estatuto de Autonomía, aportando cantidades para sufragar a campaña e o plebiscito.

Relacionamos de seguido as agrupacións políticas, culturais e sindicais do distrito ortegano⁶:

ORTIGUEIRA:

Unión Republicana (PRR), 1931.

Ateneo Cultural Recreativo de Cariño, 1933, CNT.

Bloque Nacional, xaneiro 1936, Dámaso Calvo.

Agrupación Municipal de Izquierda Republicana , xaneiro 1936, Alfredo Rebollar.

Grupo Galeguista de Ponte de Mera, marzo 1936, 77 afiliados.

Agrupación Socialista de Ortigueira, abril 1936.

Juventud Socialista de Ortigueira, abril 1936, A. Otero.

Sociedad de Oficios Varios, ingresa en UGT en decembro de 1932 con 49 afiliados.

Sociedad de Trabajadores de la Tierra de San Clodio, de UGT.

Sociedad de Trabajadores de la Tierra de Senra, de UGT.

Federación Agraria, inclúe sindicatos parroquiais de gandeiros de Ortigueira -20 en 1932-, Cerdido, As Pontes, Mañón, Cedeira...

Sindicato de la Industria Pesquera y Sus Derivados de Cariño, de CNT.

Sindicato de la Industria Pesquera y Sus Derivados de Espasante, CNT.

Sindicato de Oficios Varios de Landoi, UGT, 40 afiliados en 1932.

Sindicato Católico Agrario, de Baleo-Ladrido, 55 socios.

CERDIDO:

Loitas Labregas, 1935, Manuel Suárez Villar.

Grupo Galeguista de Cerdido, PG, maio 1936, Manuel Suárez, 54 afiliados.

Agrupación Municipal de Izquierda Republicana , maio 1936.

Agrupación Socialista de A Barqueira, xuño 1936.

O 21 de xuño de 1936 constitúese a Fronte Popular local, cos partidos galeguista, socialista, comunista e IR.

CEDEIRA:

Centro Republicano Agrario, 1931, comisión organizadora (pitista).

Comité Republicano Radical, 1931.

Agrupación Local del Partido Republicano Radical Socialista, 1931.

Sindicato de Marineros y Similares, 1933, CGTU.

Radio Comunista, 1933, con 25 afiliados.

Derecha Regional Gallega, 1935, grupo feminino.

Sociedad de Oficios Varios Alianza Obrera y Campesina (UGT), José Vergara.

Sociedad de Trabajadores del Mar, UGT.

Sociedad de Agricultores de Régoa, UGT.

Unión Cultural y Recreativa de San Román.

Unión Cultural de Cervo-Sociedad de Instrucción y Recreo.

Unión Recreativa de Montoxo.

Juventud de Acción Católica de Esteiro, 1936.

AS PONTES:

Agrupación Local de Izquierda Republicana, 1936, presidente: Servando López.

Agrupación Local de Unión Republicana, xaneiro 1936.

Comit