AGRADECEMENTO:
A tódolos que me proporcionaron a súa colaboración, entre outros a Eliseo Fernández,
Francisco González Vidal, funcionarios do rexistro civil de Ferrol, persoal do Arquivo da
Zona Marítima do Cantábrico e do Tribunal Militar
Territorial Cuarto, e a tódolos que me axudaron dalgunha
forma.
Á profesora Soledad Gómez de Las Heras (UNED), directora da tese doutoral que deu pé a este libro.
DEDICATORIA:
A Daniel e Brais, para que coñezan o que
pasou, o que xa é historia.
ÍNDICE
1ª PARTE. ANOS DE LIBERDADE
(1931-1936).
Capítulo I. O período republicano en Ferrol.
1.1.
Os partidos.
1.2. Sindicatos e outras
sociedades.
1.3. O enfrontamento político.
Capítulo II. A vida política na comarca.
2.1. No distrito xudicial de
Ferrol.
2.2. No distrito xudicial de
Pontedeume.
2.3. No distrito xudicial de
Ortigueira.
Capítulo III. Eleccións de 1936 e referendo estatutario.
2ª PARTE. ALZAMENTO E REPRESIÓN (1936-1939).
Capítulo IV. A sublevación.
4.1. Xustificación e cronoloxía.
4.2. Da resistencia ó triunfo do alzamento.
4.3. )Por que se perdeu Ferrol para a
República?
4.4. Primeiros efectos da
sublevación.
Capítulo V. O proceso represivo en
Ferrol.
5.1. Procedementos represivos.
5.2. As prisións de Mariña.
5.3. A violencia diaria.
Capítulo VI. Os consellos de guerra.
6.1. Consideracións previas.
6.2. Descrición de sumarios.
6.2.1. Na Armada.
6.2.2. No Exército.
6.3. Tipificación dos delitos.
6.4. Grupos profesionais
afectados e procedencia xeográfica.
6.5. Características xerais das causas.
Capítulo VII. Sublevación e represión na comarca.
7.1. En Ortegal.
7.2. En Narón, Neda e Fene.
7.3. En Ares e Mugardos.
7.4. En As Pontes.
7.5. Na zona de Pontedeume.
3ª PARTE: ANÁLISE E VALORACIÓNS.
Capítulo VIII. Efectos da represión violenta.
8.1. Evolución cronolóxica do proceso represivo.
8.2. Incidencia dos procedementos
represivos.
8.3. Características personais dos executados.
8.4. Procedencia xeográfica e método represivo.
8.5. Os lugares de execución.
8.6. Repercusión demográfica.
Capítulo IX. Conclusións.
1. Relación de executados por orde cronolóxica (1936-1939).
2. Listado de detidos
preto do Concello ferrolán fusilados ou paseados.
3. Relación de presos na
"Escollera" e no "Plus Ultra" executados sen xuizo en
Ferrol.
SIGLAS E ABREVIATURAS:
ARQUIVOS
AHN: Arquivo Histórico Nacional, Madrid.
AHPP: Arquivo Histórico Provincial de Pontevedra.
AMF: Arquivo Municipal de Ferrol.
ARG, FGC: Arquivo do Reino de Galicia, Fondos do Goberno Civil. A Coruña.
AXZMC: Arquivo Xeral da Zona Marítima do Cantábrico, Ferrol.
FPI: Fundación Pablo Iglesias, Madrid.
TMTC: Tribunal Militar Territorial Cuarto, A Coruña.
PUBLICACIÓNS PERIÓDICAS
ECG: "El Correo Gallego", Ferrol.
EO: "El Obrero", órgano da
Agrupación Socialista de Ferrol.
LVG: "La Voz de Galicia", A Coruña.
LVO: "La Voz de Ortigueira".
PARTIDOS POLÍTICOS E SINDICATOS
CEDA: Confederación Española de Derechas Autónomas.
CGTU: Confederación General del Trabajo Unitaria.
CNT: Confederación Nacional del Trabajo.
CRG: Confederación Regional Galaica.
DRG: Derecha Regional Gallega.
FAI: Federación Anarquista Ibérica.
FP: Frente Popular.
IR: Izquierda Republicana.
JJ.LL.: Juventudes Libertarias.
JS: Juventud Socialista.
JSU: Juventud Socialista Unificada.
ORGA: Organización Republicana Gallega Autónoma.
PCE: Partido Comunista de España.
PG: Partido Galeguista.
PRR: Partido Republicano Radical.
PRRS: Partido Republicano Radical Socialista.
PSOE: Partido Socialista Obrero Espanol.
UGT: Unión General de Trabajadores.
UR: Unión Republicana.
OUTRAS
c.: causa.
CXM: Código de Xustiza Militar.
CPMG: Código Penal da Mariña de Guerra.
GC: Garda
Civil.
1ª PARTE.
ANOS DE LIBERDADE: 1931-1936.
CAPÍTULO I. O PERÍODO REPUBLICANO EN FERROL.
1.1. Os partidos.
O PSOE contaba en Galicia con dous centros
vitais: Vigo e Ferrol, sendo a desta cidade a Agrupación Socialista máis antiga da rexión (1891). Entre 1931 e 1936 na dirección
socialista ferrolá figuran como presidentes
ou secretarios: Modesto Baamonde, Marcial Fernández (empregado no Hospital de Mariña,
Director Xeral de Carabineros na guerra civil), Francisco Jiménez,
Alfonso Quintana (avogado), Vázquez Galán, Marcial P. Dapena... En 1936 os afiliados chegan ós douscentos.
Os socialistas contan
con varios lugares de xuntanza: o Centro
Obreiro de Cultura, os vellos "Círculos
Socialistas" de Esteiro e Canido -dous barrios obreiros- con 250 socios en
1936, e o creado en maio deste ano, o "Círculo
Socialista del Centro", con 80 socios, presidido por Antonio Castillo,
veterinario en Cedeira. O medio de prensa é o semanario El Obrero,
Órgano de la Agrupación Socialista Ferrolana y Defensor de la Clase
Trabajadora,
dirixido en distintos momentos por Marcial Fernández, Manuel Morgado, Ángel Mato e Xaime Quintanilla.
Ferrol mostra un peso
especial na organización provincial do partido;
a cidade é desde 1935 sé da Federación de Colectividades Socialistas da provincia, liderada por Xaime
Quintanilla e Marcial Fernández, e tén ademáis dous deputados en
1936: o tipógrafo Edmundo Lorenzo e Pedro Longueira, de Juventud
Socialista, mentras na comarca concéntrase o
45 % das agrupacións socialistas da Coruña1.
Juventud Socialista
Ferrolana (desde 1910) agrupaba ós
militantes menores de 25 anos, que se reúnen no
baixo da rúa Fermín Galán, 90. A súa liña política segue ó sector máis esquerdista, o de Largo Caballero, que promove unha actuación revolucionaria e a unidade
das forzas de esquerda.
En abril de 1936 decídese a unificación das xuventudes comunista e socialista. O comité da nova organización está presidido polo socialista López Chas, sendo secretario Venancio Pérez, comunista, e coa presencia do mestre Pedro Almazán, de FETE-UGT, na directiva. De 162 afiliados á organización, 125 proceden das
ringleiras socialistas.
O Grupo Femenino
Socialista é outra organización do PSOE, sendo Ferrol a única localidade galega
onde se constata a súa presencia; recupera actividade en 1933 cun comité que tén como secretaria a María Abella. A Agrupación de mujeres contra la guerra y el fascio, con sé no Centro Obreiro, integra a socialistas e comunistas.
A mediados de setembro
de 1931 nace legalmente a asociación Radio Comunista del Ferrol, do PCE, o seu impulsor é
Guillermo Cedrón Gómez, dono dun almacén de tecidos na rúa Madalena, nacido en Ferrol, emigrante en Cuba, masón e
fundador da Sociedade de Instrucción Ferrol y su Comarca,
que inviste o diñeiro dos emigrantes na
construcción de escolas. O
secretario da agrupación comunista en 1931 é Ángel Rojo2. O partido organízase en
comités de radio e en células. O
primeiro comité xuntabase en Esteiro,
no baixo da rúa San Fernando, 39, onde
vive José Silva. Como conta
G.Vidal (Paco Balón) 3:
Cuando se legalizó el Partido en Ferrol,
se recibió una pequeña ayuda de dinero. Manolo, el del Cinema, y otros más se encargaron de arreglar el local del Partido. Lo pintaron, se
hicieron unos bancos y una tribuna, se pusieron retratos de Lenin y Marx.
Cuando empezó el Movimiento en Ferrol, el local fue
destrozado y Manolo, como otros muchos, fusilado.
Os mozos militantes
recadan fondos para Socorro Rojo Internacional, vendendo selos de 25 céntimos. O partido tén implantación entre os obreiros dos
asteleiros e entre cabos e mariñeiros da Armada, e fan
charlas e reunións na praza de Amboage.
O Partido Republicano
Democrático Federal tivo en Galicia gran actividade no s.
XIX, pero na 20 República o seu papel é minoritario. En 1933, o
seu presidente en Ferrol é Pedro Guimarey, escritor e
bibliotecario do Centro Obreiro de Cultura, que tamén dirixe Renovación, subtitulado "semanario republicano de
izquierdas".
A ORGA de Casares
Quiroga, en 1932 Partido Republicano Gallego (PRG), tén como presidente en Ferrol a José López Bouza, oficial 11 no Concello, iniciado
no sindicalismo anarquista en Bos Aires, unha persoa moi estimada nos ambientes
populares, que dá clases en Canido a fillos de obreiros.
O Partido Republicano
Radical Socialista (PRRS) presenta como directivos en Ferrol a José R. Eiroa (logo en Unión Republicana) e Vicente Cenalmor
(quen pasará ó Partido Radical de Lerroux).
Izquierda Republicana (IR), nacida en 1934 da
fusión de azañistas, radicais
socialistas e os de ORGA, é liderada por José López Bouza. Editan o semanario IR, dirixido
primeiro por Bouza e logo por Sánchez Rubiños; nel os seguidores de Azaña e
Casares delimitan o seu campo político con estas palabras
(7-6-1935):
A un lado los lerrouxistas, los católicos, los burgueses de tipo siglo XIX; al otro, los republicanos de
izquierda, los socialistas, los defensores de todas las clases humildes.
IR en 1936 reúne máis de cen
afiliados, sendo López Bouza o presidente
da Xunta da Fronte Popular e da xestora
da Deputación Provincial.
O partido do exradical
Martínez Barrios, Unión Republicana (UR), formouse en
Ferrol cunha xestora na que atopamos a Pedro Guimarey e Pedro Almazán do Partido Republicano Federal BAlmazán terminará no PCE-, José R. Eiroa e Ramón Ríos Sordo procedentes do PRRS, Fernando Carballo do PRR e Matías Usero Rey (exmilitante socialista). En 1936 UR contaba na cidade con 85 afiliados. Outros militantes
de UR exfederais son: Alfonso de Cal, avogado, que preside a agrupación ferrolá en 1936, e o pintor José Antonio
García. O
secretario da agrupación local é José R. Eiroa e as reunións teñen lugar no local do
Ateneo, na rúa Canalejas, 15, baixo.
Dentro dunha opción republicana centrista, cunha militancia interclasista
(funcionarios, labregos, artesáns, mariñeiros...), na que destacan o número de
mozos, estaría o Partido Galeguista,
fundado en 1931, caracterizado polo seu programa de creación dun estado galego. En Ferrol, un primeiro Grupo Galeguista, con 25
afiliados en 19364, fúndase en agosto de 1932
presidido por García Pereira, antigo compoñente das Irmandades da Fala, poeta, novelista e dramaturgo.
Outros ferroláns da Irmandade local creada en 1917, como Xaime Quintanilla e
Luis Peña Novo, quedan fóra do
proxecto nacionalista. Ricardo Carballo Calero sustitue a Pereira á fronte do grupo en xaneiro de 1934. Nestes momentos debe figurar como
secretario das mocidades do partido Torrente Ballester. Entre os afiliados en 1936, encontramos oito
empregados, dous industriais, un comerciante, un mestre, un chófer, un practicante, un estudiante e dous mecánicos. Calero, con 25 anos, funcionario no Concello ferrolán, será o encargado de defender
na IV Asamblea Ordinaria do partido, en abril de 1935, a proposta da executiva
galeguista de busca-la alianza coa esquerda, entrando o PG na Fronte
Popular pero a costa da escisión da dereita galeguista.
Calero é en 1936 membro do Consello
do PG, e como compromisario para a elección de
Presidente da República o seu voto será para Azaña. Despois sorpréndelle o alzamento en
Madrid, onde se presenta a oposicións de ensino medio,
mentras o seu amigo Torrente está en París gracias a unha beca da
Universidade de Santiago. Torrente, con 26 anos, está casado e
con dous fillos; ó seu regreso a familia
comunícalle que o seu nome
aparece en listas de persoas a eliminar, polo que acude a un frade mercedario (o pai Fermín, profesor no colexio Tirso de Molina, ó que
asistira Torrente) en busca de protección e este
dille que entre en Falange. Calero, pola súa parte,
acadará o grao de tenente no exército que
defende á República.
O Partido Republicano
Radical (PRR) de Lerroux, defensor da ortodoxia liberal, da ideoloxía burguesa, fronte á política socializante doutros grupos republicanos, que o leva na práctica ó acordo coa dereita, tén en Ferrol como directivos a Segundo Cotovad, alcalde en 1934, e ó comerciante Vicente Cenalmor. É un dos
principais grupos políticos da cidade, con máis dun cento e medio de afiliados.
A CEDA integra en
Galicia a varias organizacións; Derecha Regional Gallega en Ferrol está dirixida por Pardo Atín e o avogado Pérez Barreiro, candidato a deputado en 1933 e 1936. A constitución oficial da DRG de Ferrol, en novembro de 1931, estivo presidida por
Pardo de Atín, Javier Casares Bescansa (médico de Mariña), E. Montenegro
(catedrático de Instituto) e
Antonio Vázquez Permuy (militar),
todos eles de gran influencia local nos círculos
conservadores e católicos.
En 1932 fórmanse seccións femininas dentro de DRG con mulleres das catequeses de Acción Católica.
Renovación Española, de Calvo Sotelo, quen representa a opción
antirrepublicana, conta cun concelleiro en 1936. O 3 de febreiro dese
ano, en plena campaña electoral a Cortes, o
seu líder dá un mitin no teatro Jofre
defendendo a restauración monárquica:
Ayer, en La Coruña, traté de las formas de Gobierno, que, por razones históricas y espirituales ha de ser la Monarquía. La Monarquía, porque la República ha cumplido su
fin, sea esta o la del 14 de abril 5.
Falange tén en Ferrol cerca de 150 afiliados antes do alzamento, a maioría simples cotizantes; corenta militantes de segunda liña e uns vinte forman unha forza de choque, destinada a enfrontarse a esquerdistas e republicanos.
A violencia entre
partidos provoca a morte do obreiro Antonio Gundín, do
Sindicato de Transportes de CNT, en xuño de
1935, polo ataque con navalla dun xove fascista que será condenado a tres anos de prisión, dos
que só cumpre cinco meses. O órgano da
FAI, Brazo y Cerebro, editado en A Coruña,
protesta por este feito. O autor da morte é fillo
dun consignatario de buques ferrolán, morto nun atentado en 1921. En novembro do mesmo
ano o socialista Cipriano Calvo é ferido por disparos dun
grupo do partido fascista. Tamén en 1935 son
denunciados os mozos de esquerda Manuel Castro Lendoiro e Manuel Montouto, por insultar
e ameazar a un de Falange; Calvo, Castro e Montouto serán víctimas da represión tralo alzamento.
1.2. Sindicatos e outras
sociedades.
A Federación Local de UGT ferrolá chega a contar na República con trinta e seis seccións; a de
maior importancia polo número de afiliados é La Naval. Asociación Obrera de la Construcción Naval, que en 1932 tén 1.700
asociados. Coñecemos o número de afiliados dalgunhas organizacións
sindicais ugetistas de Ferrol6: Empleados y Obreros del Arsenal
(130); Carreteros (15); Sociedad
de Electricistas (85); Agrupación de Obreros y Empleados Municipales (180); Asociación de Maestros Pianistas y Profesores de Orquesta (116); Acomodadores
(48); Sociedad de Agentes de Comercio e Industria (25); Sociedad de
Descargadores del Puerto (30), Sociedad de Confiteros y Pasteleros
(12). O total de afiliados en 1936 a UGT na cidade sería de 3.500. A Federación Comarcal de Sociedades Obreras y Agrícolas de UGT (cinco mil afiliados) con sé no Centro Obreiro, tén como directivos a
Antonio Santamaría e Teijeiro Williman.
A Federación de Sindicatos Únicos de Ferrol y Comarca (CNT) contaría no período republicano coas seguintes organizacións: Sindicato
Único del Ramo de la
Edificación, S. U. del Ramo del
Transporte, S. U. de la Alimentación, Sindicato
General de Trabajadores de la Industria Naval, fundado por Abella, Álvarez e Mario Rico en 1931, con 1.450 afiliados en 1936; Sindicato
Único del Ramo de Higiene, S. U. del Ramo del
Vestido, S. U. de Obreros y Empleados Municipales, S.U. de Camareros
e o Sindicato Único de Oficios Varios
de Ferrol y Sus Contornos (122 asociados).
En 1932 a CRG
(Confederación Rexional Galaica) de
CNT celebra en Ferrol un plenario con representantes de 120 sindicatos que reúnen máis de 32.000 afiliados de Galicia. Da comarca ferrolá están representadas dezaseis
sociedades, que encarnan a tres mil traballadores, o 50 % pertencen á construcción naval:
|
|
|
SINDICATOS
DA COMARCA NO PLENO DA CRG.
(FERROL,
1932).
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Transporte
Marít. e Terrestre
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
(Elaboración propia a partir dos
datos de D. Pereira7).
As reivindicacións da CRG concrétanse na implantación da xornada laboral de seis horas, a liberación de todo tipo de gravame sobre as terras de labregos e a expropiación dos grandes patrimonios sen
indemnización.
No segundo semestre de
1931, a rivalidade entre UGT e CNT maniféstase
entre os descargadores dos peiraos dun e doutro sindicato, que se disputan a
estiba dos barcos. Os laudos do ministerio de Traballo favorecen ós afiliados á UGT, pero os de CNT
ameazan ós armadores con
boicotear os seus barcos noutros portos se en Ferrol son descargados por
ugetistas.
Entre os sindicalistas
destacaban Mario Rico Cobas, encadrado
no sector moderado da CRG, que actúa como corresponsal do
diario CNT de Madrid, e que en abril de 1936 funda con outros
traballadores da naval o Partido Sindicalista en Ferrol, que propón unha loita política nas institucións.
O diario anarquista recolle en xullo de 1933 a represión exercida sobre sindicalistas ferroláns8:
Mañana, día 4, se verá en la Audiencia de La Coruña la causa que se sigue
a los camaradas de El Ferrol, Ovidio Abeledo, Jesús Rodríguez, Manuel Ardao y Mario Rico, por
supuesta colocación de explosivos y daños en un garaje de un pueblecito cercano a El Ferrol.
A pesar de no haber prueba ninguna acusatoria y sí unos simples indicios (según el juez), la petición fiscal es de veintidós años, dos meses y veintiún días para cada uno.
Aparte dos sindicatos
hai que mencionar outras organizacións. Un destacado anarquista, Francisco
Iturralde, funcionario de Correos,
funda o 1 de Maio de 1932 unha
Escola Racionalista, financiada con aportacións de
socios. A escola, única en Galicia, tén como profesor a Matías Usero Rey e a súa pedagoxía seguía os métodos de Ferrer Guardia:
respecto á liberdade do alumno,
supresión dos castigos e da
aprendizaxe memorística. As clases eran
gratuitas para fillos de parados, e o funcionario de Telégrafos ensinaba ciencias ós militares. O centro
tiña uns trescentos socios e 130 alumnos.
Iturralde era
colaborador na publicación Brazo y Cerebro,
da FAI, que defendía postulados radicais
dentro do anarquismo.
Outra organización ácrata en Ferrol son as Juventudes
Libertarias.
A participación social dos cidadáns de Ferrol nos
anos trinta complétase coa presencia de entidades masónicas nas
que se integran militantes de diferentes partidos, sobre todo republicanos e
socialistas. O 7 de abril de 1931, a unha
semana da proclamación da República, constitúese a loxia Francisco Suárez n1 10, que tén nos seus estatutos obxectivos filantrópicos:
difundi-la educación, practica-la
caridade e o socorro mutuo entre os
afiliados, velar pola liberdade civil e
de conciencia, e polo perfeccionamento da humanidade a través da
ciencia. En 1934, o cadro lóxico desta asociación do Grande Oriente Español conta con nove membros9: catro mecánicos de profesión, dous funcionarios, un
comerciante, un médico e un encadernador.
Recoñecemos entre eles a López
Bouza, de IR, e ó concelleiro socialista Vázquez Galán. A loxia contaba con
trinta e seis membros en 1932,
cando dirixen unha estensa carta a Azaña, presidente do Goberno, e a Casares, solicitando obras de construcción naval para os asteleiros da cidade.
Noutras loxias son numerosos os membros
militares; máis de oitenta están
inscritos en grupos masóns segundo un informe da
GC da Coruña, catro veces o número de
civís.
A loxia Atlante
n11 está ligada a un proxecto de uni-la masonería dos
portos de Ferrol, Cartagena e San Fernando, e nela é
destacado orador o exsacerdote Matías Usero, que recibía o nome simbólico de Juan de Huss, en recordo do reformador
checo Jan Hus. Este activo ferrolán participa tamén na loxia Breogán n116, composta por vintiseis
membros, case na súa totalidade da Armada: maquinistas, auxiliares de máquinas, auxiliares de artillería,
torpedistas, electricistas... Fóra de Ferrol hai grupos de masóns en
Ares, Pontedeume e Mugardos.
Ó conxunto de organizacións políticas e sindicais da II República en Ferrol temos
que engadir asociacións co obxectivo de
dinamiza-la vida cultural. Xa
mencionamos ó Centro Obreiro de
Cultura, fundado en 1911 polos socialistas, que organiza conferencias, excursións, e conta cunha das mellores
bibliotecas de Galicia, con quince mil exemplares. Outra institución
cultural importante é o Ateneo, na rúa Canalejas (hoxe Madalena), 149. Conferenciantes de tódalas ideoloxías pasan polo seu local,
alí Rodrigo Sanz fala sobre espiritismo, o mesmo Sanz e Carballo Calero disertan sobre o
Estatuto de Autonomía; Matías Usero, sobre as relixións do mundo e a relixión da humanidade; Mario Rico, secretario local de CNT, sobre
sindicalismo; Guillermo Cedrón, sobre comunismo, e
Jesús Suevos, dirixente falanxista, un dos últimos conferenciantes en 1936, fala sobre literatura francesa nun
acto que grupos de obreiros intentan boicotear con berros desde fóra do local.
1.3. O enfrontamento político.
Trala decisión do consello de Ministros de
primeiros de marzo de 1931, presidido polo sucesor do xeneral Berenguer, Juan B. Aznar, de celebrar
eleccións municipais
en todo o país o domingo 12 de abril,
lévanse a cabo en Ferrol cun censo que supera os 35 mil habitantes,
que elixen a 33 concelleiros. Os resultados significan a victoria dos
republicanos e socialistas, con clara avantaxa sobre os monárquicos:
|
|
|
ELECCIÓNS MUNICIPAIS EN FERROL (12 DE ABRIL DE 1931)
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
REPUBLICANOS
(7 radicais, 5 de
ORGA e
1 independente)
|
|
|
|
|
|
MONÁRQUICOS (4 liberais e
3 demócratas)
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
(Elaboración propia a partir de
datos de G. Llorca10).
Os socialistas acadan en
Ferrol a maior porcentaxe de representantes de tódolos
concellos galegos. O socialista Morgado e o republicano independente López Otero son os edís electos con maior número de
votos no municipio: 731. Os monárquicos non superan os
trescentos votos. A diferencia entre os partidarios do novo réxime e o monárquico tradúcese en 11.694 votos e 19
concelleiros a favor da República.
Nas primeiras horas da
tarde do histórico martes 14 de abril,
como na maior parte de España, son as noticias que
chegan de Madrid, que anticipan a proclamación oficial
da República, as que provocan a celebración dunha entusiasta manifestación que parte do Círculo Republicano, en Canalejas, e se dirixe ó edificio do Concello, no Cantón de
Molins. Desde o balcón do palacio municipal
falan ós manifestantes tres militantes socialistas: o avogado Alfonso Quintana, o médico Jaime Quintanilla Martínez e Matías Usero Rey, quen comunican a proclamación do
novo réxime e
chaman ós cidadáns a mante-la tranquilidade e a
orde. Son as 6 da tarde e o cambio político
faise ostensible co ondear das bandeiras republicana e galega. Bandas de música súmanse á manifestación polas rúas e prazas de Ferrol, que se percorren entoando a Marsellesa e
o Himno de Riego.
Ás nove os concelleiros posesiónanse dos
seus cargos e elixen a Quintanilla como alcalde interino nunha primeira sesión plenaria que se estende ata as dúas e media
do 15. Noméase un
comité executivo municipal e descólganse os retratos de Alfonso XIII e do xeneral Martínez Anido. Respétase, sen embargo, o do
ferrolán Canalejas. Son situadas
nun lugar preferente as bandeiras
vermella e republicana, e os retratos de Pablo Iglesias e Francisco
Suárez, alcalde federal en 1868, así como os dos capitáns Galán e García Hernández. O retrato da ferrolá Concepción Arenal é colocado na presidencia
do salón de plenos. Á unha da
mañá do 15 chega a confirmación do
cambio de réxime.
Entre as primeiras
decisións das novas autoridades establécese a celebración de plenos os sábados ás 6.30 da tarde para facilita-la asistencia de tódolos cidadáns.
O 19 de abril constitúese a nova corporación municipal. O médico cirúrxico Xaime Quintanilla é elixido con 24 votos como o primeiro
alcalde republicano de Ferrol. O goberno da corporación quedará formado por socialistas
e militantes do Partido Republicano Radical de Lerroux: Xaime Quintanilla Martínez (PSOE), alcalde; tenentes de alcalde: S. Cotovad Díaz, PRR; E. Lorenzo Santiago,
PSOE; F. Pérez Lago,
PRR; J. Vázquez Galán, PSOE; R. Castro López, PRR; M. Morgado
González del Valle, PSOE; E. París Gómez, PRR; A. Santamaría López, PSOE; e como síndicos: M. Ruíz de Cortázar, ORGA, e Mejuto Fernández, PSOE.
As palabras de
Quintanilla na súa posesión son:
En estos momentos en que el pueblo español ha logrado barrer la putrefacta y maldita monarquía española, nuestro primordial deber es consolidar a
República; para ello requiero el concurso, el
entusiasmo y la constancia de todos los ciudadanos.
Desde este puesto no tengo porque ocultar mi significación, por el contrario he de proclamar con claridad mi posición como socialista y mi identificación con las aspiraciones de la clase trabajadora, de la cual estoy
seguro que podemos esperar sea el sostén más firme del nuevo régimen, implantado por la voluntad soberana del pueblo.11
Agora unidos
radicais e socialistas, axiña os lerrouxistas e os de Pablo Iglesias enfrontaranse dialécticamente, acadando o grao máximo de
tensión política en outubro de 1934.
A maior parte dos seus choques en 1931 e 1932 refírense a temas relixiosos, como a supresión do posto de capelán do cemiterio de
Canido, que viña desempeñando Francisco Suárez Nieto con cargo ó presuposto municipal. Os socialistas mostraban así o seu talante anticlerical e en principio a medida, de xuño de 1931, foi apoiada polos concelleiros do Partido Radical, que
cambiaron de actitude en menos dun ano; o capelán sería restituido no cargo en outubro de 1934. Outras medidas foron a
prohibición municipal de conducir
a pé os cadáveres ó cemiterio -co fin, dise, de evitar o triste espectáculo-, a venda dos obxectos de
culto da capela e un imposto polo toque de campás. Estas
disposicións provocan a denuncia
de sectores tradicionais diante do
Goberno Civil, que suspende de funcións á corporación entre maio e xuño de 1932.
Dous problemas atenazan
a vida económica de Ferrol e comarca
na primeira metade dos trinta: a
importación de carne conxelada de
Uruguay, que establecía unha forte competencia coa producción cárnica galega, e o paro
obreiro derivado da falta de traballo nos asteleiros. Na cuestión gandeira a dereita pedía a derogación do tratado co país sudamericano, mentres
o concelleiro socialista Santamaría propuxo en 1933 unha
alternativa: que se prohibira a importación de
gando americano vivo e que se abaratase ós
gandeiros galegos a importación de forraxes e millo.
A crise da producción naval afectaba de cheo á vida económica de Ferrol; a preocupación
principal da sociedade ferrolá era a falla de traballo nos asteleiros. No Concello facultouse á Alcaldía, nun acordo plenario de
outubro de 1932, para sufraga-los gastos da viaxe dunha comisión de obreiros da Constructora Naval a Madrid, co fin de realizar xestións para traer traballo á cidade. En 1932, en
plena celebración da festa do11 de maio, no teatro Jofre faise unha Aasamblea magna pro- traballo@, convocada polos dous grandes sindicatos da construcción naval ferrolá: o Sindicato Xeneral de Traballadores da
Industria Naval, de CNT, e a Asociación Obreira
La Naval de UGT. Interveñen varios dirixentes políticos locais: Carlos Pérez Fachal (republicano entón, en 1936 militante
comunista), Guillermo Cedrón (comunista), Matías Usero (socialista) e Mario Rico (CNT), que "fustiga ó goberno
da República, que ó igual
que os anteriores, presta escasa atención ós problemas que afectan ó pobo de Ferrol. Alude ó capitalismo local que pola súa apatía deu lugar a que Ferrol viva exclusivamente do erario nacional"12.
En 1933 un Comité de Defensa de los
intereses de Ferrol y su Comarca -no que forman o Concello, a Cámara de Comercio, a Asociación
Patronal, sindicatos e partidos- solicita ó
ministerio de Mariña a realización de
carenas de buques, reparacións dos acorazados, e
terminar os cruceiros ABaleares@ e ACanarias@, co fin de evita-lo peche do asteleiro. No verán de 1934 corren constantes rumores do peche da Constructora Naval, e
unha sesión
extraordinaria do Concello pide que a
construcción de barcos de guerra se
asigne só a asteleiros militares.
Desde principios de 1933
a oposición radical ó goberno municipal socialista medra, desde febreiro deixan de asistir ás sesións plenarias
xustificando esta actitude en supostas irregularidades administrativas. Os
meses seguintes, ata as eleccións a Cortes de novembro,
estiveron caracterizados polo continuo
enfrontamento dialéctico entre as dúas forzas. A candidatura de dereitas será a
vencedora en Ferrol nesas eleccións, pero a moi pouca
distancia dos socialistas, seguidos, xa lonxe,
pola coalición dos radicais e o Partido Republicano Galego.
O ascenso ó Goberno de Madrid dos radicais co apoio da CEDA era un notable golpe
para as aspiracións de transformación social do PSOE desde as institucións
republicanas. A dereita entendeu que a victoria electoral de
novembro de 1933 era a oportunidade para
desmonta-las reformas do Goberno republicano socialista. Os patróns celebraron o cambio de goberno baixando os salarios e despedindo a
sindicalistas. A lexislación laboral foi deixada de
lado, endurécense as condicións de vida da clase traballadora e existe unha maior represión na actividade da esquerda;
unha circular da Federación de Sociedades Obreras y Agrarias de Ferrol y su
Comarca, asinada
polo seu presidente, Antonio Santamaría, e polo
secretario, Teijeiro Williman, fala en febreiro de 1934 de Amomentos graves de persecuciones que atraviesan
muchos de nuestros militantes, con tendencia a aumentar@13, polo
que promove unha suscrición de axuda para os despedidos ou detidos. A reacción a este estado de cousas no Partido Socialista será a radicalización e o triunfo das teses
revolucionarias de Largo Caballero. A dirección
socialista virou a unha retórica revolucionaria co
fin de meter medo á dereita para que
contivera o seu reaccionario programa e para presionar ó Presidente da República para que convocase
novas eleccións. Neste sentido pódese entender a mobilización de outubro de
1934. A Agrupación Socialista de Ferrol non é unha excepción nesta
actitude xeral no PSOE. Rexéitase agora calquera
pacto co republicanismo de centro e só cabe
achegarse ás demáis forzas proletarias; o PSOE
pretende ser a organización que integre a tódolos grupos proletarios e para iso formula a creación das Alianzas Obreiras, excluindo ós
partidos burgueses. Apóstase pola insurrección popular
como medio de acceder ó socialismo. En maio de
1934, a UGT ferrolá, a través do seu presidente Santamaría, propón a Alianza Obreira ó resto das organizacións de esquerda. As
finalidades do pacto son: a defensa antifascista, o mantemento das conquistas
obreiras, e como obxectivo
final o establecemento da República Socialista Federal14:
Considerando, que las fuerzas de la burguesía realizan por todos los medios posibles su fusión para dar la batalla al proletariado en su acción reivindicadora de clase. (...) las organizaciones proletarias de
todas las tendencias, tienen el ineludible deber que les impone el categórico imperativo del momento histórico de llevar a efecto las siguientes consignas:
a) Mantenimiento y defensa de toda conquista democrática del proletariado.
b) Imposibilitar por todos los medios el desarrollo y la actividad del
nacionalismo fascista.
c) Preparar una acción revolucionaria, valiéndose de todos los resortes y elementos que se nos ofrezcan para poner
al proletariado en condiciones de dar la batalla definitiva, a la reacción y a la burguesía.
d) En el momento que las circunstancias nos sean propicias establecer
la República Socialista Federal.
Así chega outubro do 34, cando
a facción predominante na
agrupación ferrolá chama á folga xeral a través de UGT. Ferrol vai ser o principal foco revolucionario de Galicia. A simpatía dos integrantes socialistas do concello a un intento revolucionario nunca foi
desmentida, e incluso uns días antes de que tivera
lugar, a Policía e a GC procederon a un
rexistro das dependencias municipais en
busca de armas.
En España a folga foi declarada o venres
5 de outubro polo PSOE e a UGT, como resposta á entrada
de tres ministros da CEDA no Goberno. Parece evidente que non existía unanimidade nos fins. Dentro do Partido Socialista para os seguidores
de Prieto trátabase dunha proba de forza para conseguir da Presidencia da República un goberno republicano-socialista, os de Largo Caballero
buscaban unha auténtica revolución. En Galicia o paro foi secundado
sobre todo por UGT de Vigo e Ourense. Houbo desigualdade no seguimento da folga
e en A Coruña, cidade de influencia anarquista, o paro foi
menor do esperado; en Ferrol o colapso laboral foi total, mentres que en
Santiago só parou a construcción. Os obreiros do Correo Gallego, afiliados a UGT, secundan
a folga
e impiden a publicación do periódico ferrolán entre o 6 e 10. O sábado 6 forzas de artillería -do rexemento de costa
n1 2- deteñen a un grupo de socialistas que intentan impedi-la entrada de
labregos con productos para o mercado e a venda de xornais. Comercios e bares
abren as portas, pero son atendidos polos donos, xa que dependentes e camareros seguen a folga. Na
Constructora Naval entran ó traballo os empregados de oficinas e un curto
número de obreiros, e ameázase co
despido ós obreiros que falten.Os
tranvías son conducidos por persoal da Armada. Nos enfrontamentos morren tres persoas por arma
de fogo: o dirixente ugetista Ángel Mato, mestre do Seixo-Mugardos, nun tiroteo con gardas de seguridade dos asteleiros no intento de explosionar un transformador
eléctrico; un empregado de banca, por disparos de
soldados artilleiros, e un garda de seguridade. Arden dúas igrexas, estalan artefactos na estación do
ferrocarril e nun café. Ó final son detidas máis de dúascentas persoas da comarca que enchen o castelo de San Felipe; a
maioría son socialistas, pero hai comunistas como Cedrón e Silva Fernández, e anarquistas como Rico e
Luis Abella.
As detencións de militantes do PSOE afectarán ós cargos públicos, de maneira que
en 1935 dos once concelleiros de Ferrol
dese partido tres están pendentes de cumprir condena e tres
máis detidos Agubernativamente@. En xaneiro
dese ano o concelleiro
socialista Francisco del Río presenta unha moción co fin
de que se aprobase polo pleno subvenciona-la alimentación dos detidos en San Felipe. Desde a Executiva de UGT en Madrid inténtase tamén axudar ós presos; a AComisión Pro-Presos@do sindicato entrega
catro mil quinientas pesetas para ese fin e cifra en 130 os afiliados de Ferrol
detidos.
O consello
de guerra que xulgará a quince dos
implicados, considerados como dirixentes da insurrección de outubro, tén lugar en Ferrol na
Sala de Xusticia da Base Naval o 12 de
febreiro de 1936, a catro días das eleccións a Cortes, que téñen lugar o domingo 16. Preside o tribunal o tenente coronel da comandancia de obras e fortificacións da cidade M. Blanco e actúan como
vocais tres capitáns do rexemento de infantería de Mérida, un da comandancia
de obras, e outro de artillería. As peticións do fiscal, un tenente
auditor, son bastante duras: solicita reclusión
perpetua para o brigada de artillería Febe Sánchez, o xefe da policía municipal Santalla, e
os concelleiros socialistas Quintana, Santamaría, Morgado e Santamaría Mendiola, así como quince anos para os restantes e a clausura das sociedades
comprometidas nos autos. Finalmente as peticións
fiscais son rebaixadas no fallo e son
absoltos Quintana, Lorenzo, Leira, Jiménez, Urgorri e o brigada, pero a sentencia condena a vinte
anos de reclusión a Antonio Santamaría e a quince a Manuel Morgado. Na sentencia15
dase como probado que desde o 5 de
outubro de 1934 Atuvo lugar en distintos
lugares del territorio español un alzamiento en
armas contra el Gobierno legítimo en el que gran número de paisanos intentaron cambiarlo por otro más conforme con su ideología política@, e que
militantes do PSOE ferrolán, en particular
Santamaría, viñan preparando o movemento revolucionario na cidade desde o verán. O concelleiro Morgado sería o que Aorganizó unos grupos llamados de defensa cuyo
objeto era incendiar los templos, atacar o cuartel de la Guardia Civil y
apoderarse de los Centros Oficiales, Telégrafos, Teléfonos y conducciones de
fluido eléctrico@, pero o fallo non expresa que os feitos chegaran a producirse. Ademáis ós procesados se lles
imputou:
-Antonio Santamaría: interviu na compra de explosivos e armas.
-Manuel Morgado: interviu no
transporte de armas e explosivos.
-Pablo Santamaría Mendiola, fillo do primeiro: era xefe dun dos grupos e explicou ós compoñentes o manexo de armas.
Condenado a seis anos, coma os seguintes.
-Francisco López Chas, empregado no concello, de Juventud Socialista: xefe
dun grupo, interviu no transporte de botellas de líquido
inflamable.
-Manuel Cobelo: xefe de grupo,
interviu tamén no transporte de
armas.
-Antonio Vázquez: xefe de grupo.
-Enrique Caruncho,
empregado: preparou botellas de líquido inflamable e
interviu no transporte de bombas.
-Domingo Serantes, mestre, concelleiro socialista de Serantes: recibiu cartuchos de
dinamita.
-Manuel L. Gende, electricista:
xefe de grupo, deu a Serantes dúas pistolas.
-Ángel L. Santalla, xefe da policía
municipal: excitou repetidas veces ós gardas ás súa ordes para que non
reprimisen os actos dos revoltosos. Condenado a dous anos por pasividade ante os sucesos.
-Brigada Sánchez: entregou un fusil e varios cartuchos a Pablo Santamaría. Absolto por non constar que Pablo utilizase o fusil nin que ese
militar coñecera a preparación do movemento.
Os actos realizados e as
intencións que se citan constitúen para o consello un delito de
conspiración para cometer rebelión militar, aplicando o artigo
241 do Código de Xusticia Militar
de 1890, e o seu obxectivo era Aimplantar la dictadura del proletariado@. Sen embargo, o avogado defensor de Santamaría, Morgado e doutros acusados, José Andrés Manso, deputado socialista
fusilado tralo levantamento de 1936,
afirma na vista da causa que se en outubro de 1934 existiu un movemento
insurreccional en diferentes rexións españolas, singularmente en Asturias, o que se produxo en diversas cidades
e pobos non tén por que ter
conexión con esa rebelión localizada. O defensor nega a existencia dun movemento
revolucionario en Ferrol: Aporque en Ferrol no se
produjo mas que una huelga general@, e nega
ademáis que os actos atribuidos ós procesados estiveran destinados a colaborar co movemento asturiano.
Afirma que o fiscal carece de probas para acusar a Antonio Santamaría de ser o dirixente dese suposto plan revolucionario e que tan só se basea en rumores. O avogado defensor nega a intervención de
grupos de choque na folga xeral, ós
procesados -di- Ano se les imputan hechos concretos en relación con actividades revolucionarias llevadas a la práctica: Se les procesa por propósitos,
por intenciones@ 16.
Existe un documento que
incide na versión de que os socialistas
ferroláns non chegaron a realizar atentados. Trátase do que recolle as respostas de Ferrol a un cuestionario17
enviado a tódalas zonas pola Comisión
Executiva de UGT en decembro de 1934:
10.- )En que día y hora recibisteis, en el mes de octubre,
el telegrama convenido?
20.- )Llegó dicho telegrama al conocimiento de todos los
elementos responsables de ésa?
30.- )Qué hicisteis una vez recibido el telegrama?
40.- )En qué momento y por qué causa disteis por terminada vuestra gestión?
50.- )Teníais pendiente de recibo algún encargo cuyo pago no hubieseis satisfecho?
10.- El día 4 de octubre de 1934, a las diez de a
noche.
20.- Se puso en conocimiento de todos los responsables.
30.- Se estudió la situación. Por carecer de medios ofensivos o por tenerlos escasísimos ante las fuerzas del Estado, que suponían unos tres mil hombres, sin incluir las fuerzas de orden público, se desistió de todo intento de
asalto, conviniendo en declarar la huelga general, que se llevó a cabo.
40.- Entre los días 7 y 8 fueron
detenidos a mayoría de los elementos responsables; los otros lo
fueron días después. El fracaso del movimiento de Cataluña desmoralizó a la gente. También contribuyó a esto el hecho de que
la Dirección de la Constructora, empresa alrededor de la cual gira casi toda la vida
económica del pueblo, puso unos avisos en las
puertas diciendo que el que no se presentase al trabajo, quedaba despedido.
Esto obligó a que los responsables que aún quedaban en libertad, diesen por terminada la huelga el día 9 del mismo mes.
50.- No.
Un grupo de militantes
mal armados non podía tomar unha cidade militarizada como Ferrol, polo que se optou
pola declaración de folga con feitos violentos -cortando o suministro eléctrico, por exemplo- para alterar a orde e promover o paro laboral.
As consecuencias de
outubro do 34 van ser variadas. Algúns dos xulgados na causa 310/34, concretamente:
Morgado, Jiménez, López Chas, Caruncho, Santamaría
Mendiola e Gende, e outros detidos, serán
fusilados ou paseados tralo 18 de xullo de 1936. Entre os apresados, non
só en Ferrol, senón en
Serantes -onde foron encarcerados o alcalde Porto Leis e o xuíz municipal-, e en Pontedeume, Ares, Cedeira e Cariño, están militantes socialistas, comunistas e de CNT,
e incluso militares: unha ducia de auxiliares e cabos do cruceiro
"Almirante Cervera" son
detidos entre outubro e novembro de 1934.
Outubro do 34 terá como consecuencia inmediata a paralización
temporal da actividade sindical e política dos socialistas, ó ser ilegalizadas ata
abril de 1935 as organizacións de UGT e as agrupacións do partido -as xuventudes e o grupo feminino- e a suspensión de El Obrero, que reaparece en abril de 1935,
pedindo en portada a amnistía para os presos.
En Ferrol interviron na
represión de outubro membros da
GC -como o tenente Suances, que en1936
terá un papel relevante na represión- e o rexemento de artillería de costa n1 2. Oficiais de artillería formarán nos consellos de guerra. Así narra El Correo
Gallego18 os AImportantes servicios de
la Benemérita@:
El capitán de la Guardia civil don José Leseduarte González y el teniente del
benemérito Instituto don Victoriano Suances,
tuvieron noticias de que algunos elementos extremistas residentes en la villa
de La Graña, tenían armas en su poder. Inmediatamente salieron para dicho punto fuerzas
de la Guardia civil y con motivo de las pesquisas realizadas detuvieron a Manuel Mosquera Ogando, de 18
años, (...), a quien hace días se le buscaba para su
detención. Este individuo fue sometido a un estrecho
interrogatorio manifestando que su convecino Antonio Vázquez Díaz poseía diversas armas y que las tenía escondidas en su casa. La Benemérita procedió a registrar el
domicilio del Antonio comprobándose que la denuncia de
Manuel Mosquera era cierta. (...) También fueron detenidos por la Guardia civil, los vecinos de La Graña, Salvador y León Vez, Jesús Bueno, José Hermida alias AVarela@ y Antonio Niebla.
O obreiro da construcción naval Mosquera e os irmáns Vez Vales serán pasados polas armas en 1936.
A corporación municipal en outubro de 1934 estará presidida
polo comerciante Segundo Cotovad, do Partido Radical, que xa actuara como Adelegado gubernativo@ nos días da folga , sendo destituidos
por orde do Gobernador Civil o 9 de outubro o alcalde Quintanilla, os tenentes
de alcalde Santamaría, Morgado e Vázquez Galán, e algúns concelleiros socialistas,
por Aabandono de funciones y
deberes y participación en los sucesos@19. Entran na nova corporación ferrolá por mandato do Goberno Civil once edís interinos: sete radicais
e catro de DRG-CEDA.
O revisionismo vai ser a bandeira da nova corporación con maioría de dereitas, xa que só quedan na Corporación cinco concelleiros socialistas e
catro de UR.
Tamén en Ares, Mugardos, Pontedeume e Serantes o Goberno Civil destitúe a concelleiros elixidos por votación
popular, sendo sustituidos por radicais e cedistas. Os alcaldes de Ferrol,
Pontedeume, Ares e Serantes serán desde outubro de 1934
militantes do Partido Republicano Radical.
Outra das consecuencias
de outubro do 34 foi a radicalización da dereita galega que
proclama o uso da forza ante a demostración de que
a esquerda non desexa o consenso político. Así, desde os seus órganos de difusión solicítase unha forte
intervención quirúrxica. Incluso propónse a idea de que se
formara unha milicia, adestrada pola
Garda Civil, co fin de que o Aperigo marxista@ non collera outra vez despistados ós conservadores. Configúranse grupos
paramilitares a finais de outubro. En
Ferrol un destes grupos foi organizado directamente por Derecha Regional
Gallega.
Trala victoria da Fronte
Popular nas eleccións de febreiro, o xoves
20 organízase unha manifestación que percorre as rúas da cidade entoando a AInternacional@. Os manifestantes
aplauden ó izarse a bandeira
republicana nos edificios oficiais e varios grupos atentan
contra diversos edificios da cidade, como o local de Falange, o casino,
o local de Derecha Regional, a residencia dos Padres da Angustia, onde
botan mobles á rúa e préndenlles lume. Interviu
a GC para restablece-la orde e forzas do exército e Mariña protexen bancos e igrexas. Estes feitos de violencia anticlerical e de enfrontamento ideolóxico serán lembrados logo para
xustificar a represión posterior ó 18 de xullo.
O mesmo día 20 Quintanilla preside de novo
a sesión plenaria do Concello
de Ferrol, sen os concelleiros interinos nomeados en outubro de 1934.
No Concello, Antonio Santamaría, presidente da Asociación Obreira de Construcción Naval ugetista, vai a se-lo novo
alcalde, o último da República, e nos principais cargos
directivos forman, ó lado dos socialistas,
militantes de Izquierda Republicana.
Quintanilla renuncia ó seu cargo por ocupacións profesionais, inda que
permanece no goberno municipal como síndico.
A corporación quedará definitivamente
constituida a primeiros de marzo por dez edís do PSOE, cinco de IR, tres radicais, tres
independentes, e un de CEDA, Unión Republicana e Renovación Española, en total 24 membros20.
Hai unha maioría
republicano socialista de dezaséis edís, onde os republicanos de IR proveñen de ORGA e de Unión
Republicana, fronte a
cinco edís radicais
e da dereita; un novo
concelleiro será nomeado polo gobernador civil: José López Bouza, de Izquierda Republicana, que toma posesión do seu cargo o 19 de marzo, ocupando a vacante deixada por un edil
do PRR. Bouza presidirá a xestora da Diputación Provincial desde o 23 do mesmo mes, na que está tamén Quintanilla.
En marzo de 1936 a
corporación fronte populista intenta a expropiación de centros de ensino de ordes relixiosas, que continúan abertos baixo a apariencia legal de sociedades anónimas.
Mentres a oposición municipal de dereitas opta pola inhibición, na rúa suceden algúns enfrontamentos. A prensa recolle os seguintes entre febreiro e
xullo do 36:
-Incendio da igrexa de
Santa Mariña, en Serantes, afecta a
varias imaxes e cortinas.
- En marzo, incendio da
igrexa de Limodre e da parroquial de San Salvador en Fene, ademáis asáltase a de Somozas.
-En Ares, incidentes entre
dereitistas e quince mulleres que pedían a liberdade
dos detidos por danos no local de Juventud de Acción Católica.
-Por orde do Gobernador
Civil, a Policía practica en Ferrol
varias detencións de elementos de Falange
Española e doutras filiacións dereitistas desta cidade.
Libraría Central Libreira. Rúa Dolores nº 2 15402 Ferrol
http://www.centrallibrera.com http://www.deferrol.com
http://www.leergratis.es/ Teléfono 981 35 27 19
CAPÍTULO II. A VIDA POLÍTICA NA COMARCA.
2.1. No distrito
xudicial de Ferrol.
En Serantes,
formado polas parroquias rurais que
rodean Ferrol e integrado neste en 1940,
constitúense unha Agrupación Socialista e un grupo do Partido Republicano Radical en 1931.
As
eleccións locais do 31 de maio de 1931 forman unha
corporación municipal dominada por
ORGA con once edís, co alcalde, e cinco
socialistas. O alcalde é Alejandro Porto, un
electricista da Constructora Naval, que logo
se integrará en Izquierda
Republicana. Traballa como secretario municipal o
galeguista Arturo Noguerol, fundador con Risco da revista Nós.
En Narón o Concello
en 1931 esta formado por seis republicanos independentes (co alcalde
Rodríguez Sabín), cinco socialistas,
tres radicais, tres federais e un
agrario.
Cando chega o 18 de xullo de 1936 o Concello segue presidido por Sabín, que encabeza un grupo de edís situados dentro dunha orientación
republicana de centro.
Entre os asuntos
tratados no último período da 20 República, na sesión plenaria do 11 de maio
de 1936 preséntase
unha moción interesando que o
Concello solicite do ministerio de Obras
Públicas un subsidio para atender ós numerosos obreiros parados, coa inversión en
xornais que se empregarían en obras municipais.
A Agrupación Socialista de Narón en 1935 conta con 28
afiliados, a segunda da comarca, tras Ferrol, superando ás de Neda (20 militantes), Serantes (20), Mugardos (15), Ares (14) e
Pontedeume (12).
En Neda constitúese en 1931 a Sociedad de
Profesiones y Oficios Varios de UGT. Nos seus estatutos figuran como obxectivos1:
a) Procurar que los salarios estén en relación con las necesidades de
la vida.
b) Cumplir y hacer cumplir la jornada legal de trabajo, no superior en
ningún caso a las ocho horas.
c) Impedir que los elementos patronales ofendan en su dignidad
a los asociados y utilizar cuantos recursos sean necesarios para que se cumpla
la legislación del trabajo.
En 1931 fórmase a Agrupación Socialista de Neda e
as traballadoras de La Hilatura
crean a Unión Textil Sociedad Obrera, de UGT, con 316
afiliadas.
O 14 de febreiro de 1936
créase un consello
de Izquierda Republicana, no que se integran dez
veciños. Tamén existen en Neda grupos
de JS, DRG e UR.
As eleccións locais de 1931 forman
un concello dominado por socialistas
(oito) e ORGA (cinco). A corporación municipal en 1935 está presidida polo
socialista Couce Sanjuán. Na corporación aparece o médico Francisco Cebreiro,
Paco da Merced, militante de IR.
En Moeche o dominio político do
Partido Agrario de Pita Romero é evidente, desde 1931 tén a totalidade dos cargos
municipais. É no
36 cando
se forman tres organizacións locais de partidos da FP: a Agrupación Municipal de Izquierda Republicana, en marzo, asinando a
constitución máis de noventa cidadáns,
unha Agrupación Local de Unión Republicana, en abril, e o Partido Galeguista-Grupo de Moeche, en xuño.
En 1934 créase a Sociedad de
Trabajadores de la Tierra y Oficios
Varios de Moeche, integrada en UGT e
con trinta afiliados.
Somozas é un municipio de vocación gandeira dominado tamén polo Partido Agrario de Pita Romero, que nas eleccións de 1931 ocupa a totalidade
dos postos de concelleiros. En 1936, trala victoria electoral do
FP, noméase unha
xestora do Concello integrada por homes de IR, ó igual
que en Moeche.
As organizacións que se fundan na República son: Alianza
Republicana-Alianza Republicana Española, en 1931; Derecha Regional Femenina, en 1933; Xuntanza
Labrega, Sociedade Cultural, 1934; Sociedade
de Agricultores de Somozas, de UGT; e Agrupación de Izquierda
Republicana, en1936.
En San Sadurniño a maioría dos seus concelleiros en 1931 defínense
como republicanos independentes. Organizacións políticas das que temos constancia son: Sociedad Agraria Socialista
de UGT, 1931; Juventud Católica, 1931; Centro Republicano Socialista, 1931; e o Radio Comunista,
1936.
En Valdoviño as organizacións políticas que existiron no período republicano serían: un Centro Republicano, en 1931; a Unión de
Valdoviño, Asociación Republicana Radical, 1932; unha Agrupación Local
do Partido Agrario Español, 1935; Agrupación de Izquierda Republicana de Pantín, 1935; Agrupación de Izquierda Republicana de Vilarrube-Porto do
Cabo, 1935, asinan seis homes, entre
eles o mestre Ambrós, logo fusilado; Agrupación Socialista, 1936.
O avogado Alfonso de Cal
Fernández é o primeiro alcalde
republicano da localidade. Existe
unha colaboración entre ORGA e o PRR no goberno municipal nos primeiros momentos da etapa republicana. En 1935 esta unión rompeu, o alcalde é agora radical. Cal Fernández é militante de UR e será fusilado en Ferrol
tralo levantamento.
O 22 de marzo de 1936
constitúese unha
nova corporación municipal presidida
polo militante de IR, Frutos Burgos,
mestre de Pantín; a maioría dos edís é de IR.
2.2. No distrito
xudicial de Pontedeume.
De Pontedeume temos documentación de
varias organizacións do período republicano. Unha das primeiras en constituirse, o 14 de maio de
1931, reúne ó autodenominado Comité Republicano-Socialista
de Pontedeume, co obxecto de "contribuir a medida de sus fuerzas a la consolidación y defensa de la República española" (art. 11 dos estatutos), podendo integrarse no comité "todos los antidinásticos, cualquiera que sea su ideal político,
social y religioso" (art. 21). Como presidente
figura Allegue del Río, médico, e como secretario Ramón Agras, ambos
executados en 1936.
En maio de 1931 a
Sociedade de Oficios e Profesións Varias ingresa en UGT
con 150 afiliados e desde agosto existe en Pontedeume unha Agrupación Socialista, que preside López Seijo. Nas
executivas da agrupación aparecen tres
militantes víctimas da represión violenta: os mestres María Vázquez Suárez e José R. Fernández, e o secretario en 1934 Luis Nodar.
Derecha Regional Gallega, de CEDA, está presidida por un directivo da Asociación
Mercantil e Industrial de Pontedeume.
A Agrupación Local de Izquierda Republicana é creada en 1935, co rexistrador da propiedade García Toribio como presidente.
En maio de1936 inscríbense como asociados do Partido
Galeguista dezaoito veciños de
Pontedeume: dúas mulleres, varios mariñeiros, labregos, obreiros,
carpinteiros e dous do comercio.
Tralas eleccións municipais de 1931, a
corporación da vila está presidida por un republicano federal. O 9 de marzo de 1936constitúese no edificio consistorial de
Pontedeume a xestora que rexe o Concello
tralas eleccións de febreiro. Segundo
consta na acta do Pleno: baixo a presidencia de D. Celestino Sardiña Navarro, como delegado gubernativo,reúnense os señores que
"han sido por él designados para
constituir la Corporación Municipal de este
ayuntamiento". Da maior parte dos edís coñecemos a súa filiación política; o alcalde Manuel López Seijo, presidente da Agrupación Socialista;
tenentes de alcalde: Juan Ares, de Izquierda
Republicana; Robustiano Freire, de IR; Ramón Ares, de IR, e Eduardo Fonte, socialista; trátase dunha corporación formada por militantes
de IR e PSOE, que nos poucos meses que estivo á
fronte do municipio toma as seguintes medidas:
-Incautación dos cemiterios de Andrade,
Boebre, Nogueirosa, Ombre, Centroña e Vilar.
-Instalación dunha biblioteca pública.
-Destitución do secretario do Concello, do depositario de fondos, do recaudador
de arbitrios, dun oficial e de tres gardas municipais, tras abrirlles
expedientes por faltas graves. De seguida os edís nomean sustitutos, entre eles dous paseados
en agosto do 36: Celestino Sardiña, secretario interino,
e Prado Allegue, asesor.
-Aprobación da urbanización da Praza da República, con emprazamento para o mercado, e a pavimentación da rúa da Liberdade.
En Fene en 1936
créanse dúas entidades: Juventud
Socialista de Fene, e unha sección de CNT, o Sindicato Único de Trabajadores de Fene. Existe unha Agrupación
Socialista desde 1933, unha
Sociedade de Oficios Varios
ugetista, un grupo do Partido Galeguista - constituido en 1934, no que forman Manuel Gómez Suárez e Jesús Díaz, logo
fusilados-, ademáis de Derecha Regional de Fene, a sociedade agraria
La Necesaria, fundada en 1907 e
integrada en UGT en 1929, a Unión Marítima de CNT, con 180 afiliados, e a Sociedad de Trabajadores de la
Tierra de Magalofes, de UGT.
A Corporación Municipal é de maioría socialista. Cando chega o 18
de xullo de 1936 é alcalde Ramón Souto, carpinteiro e propietario dunha fábrica de
baldosas.
En Ares o 1 de maio de 1931 fórmase unha Agrupación Socialista Obrera, presidida por José Sequeiros que reúne a dez membros. Antes,
en 1930, xa existía a Agrupación Socialista Obrera de
Cervás.
Os socialistas forman en
1931 o sindicato Unión de Trabajadores de Mar
y Tierra ,
integrado en UGT en 1932 con 70 afiliados, presidido tamén por Sequeiros, quen en 1935, sen embargo, aparece como directivo da
Agrupación local de IR.
Unión Republicana tén en Caamouco unha
agrupación local. En Caamouco intégrase en UGT en setembro de 1931 unha Agrupación Republicano Social Agraria, que reúne a 240
afiliados.
Unha das últimas formacións políticas que xurde en Ares é Juventud Socialista
Aresana, en 1935, presidida por Arturo Suárez, morto na represión. Os seus fins eran:
Artículo 11. -Es la educación socialista, la
propaganda, la acción política, el aprovechamiento, en suma, de las energías juveniles en pro de la causa obrera, conforme a las decisiones del
Partido Socialista Obrero Espanol.
Artículo 21. - Lo prescrito en el artículo anterior se detalla
así:
11. -Difundir libros, folletos, periódicos y hojas.
21. -Contribuir al acrecentamiento del número de suscriptores a la Prensa obrera.
31. -Organizar los actos de propaganda oral, mítines, conferencias, excursiones, etc.
41. -Trabajar por la educación societaria y socialista
de la mujer, prestando vigorosa ayuda a las reivindicaciones obreras
feministas, creando Agrupaciones de mujeres obreras y conduciéndolas al terreno de la lucha de clases.
51. -Constituir grupos de ciencia, arte, higiene, etcétera; y
61. -Realizar una extensa labor educadora contra todo prejuicio, contra
las viejas filosofías y religiones, oponiendo a todas ellas la
filosofía socialista, que abarca los órdenes todos de la vida individual y social.2
En 1931 a Corporación municipal conta con trece edís
socialistas, sendo o primeiro alcalde José López Lourido, víctima dun paseo
na guerra. O 29 de febreiro de 1936 procédese á toma de posesión dos edís suspendidos en outubro. Benito Feijoó, traballador da constructora naval, directivo da Agrupación Socialista de Cervás, detido polos sucesos
de 1934, é nomeado alcalde. Entre
os edís identificamos a tres de IR, exmilitantes
socialistas.
En Mugardos
hai que destaca-la presencia de varias
agrupacións que abarcaban todo o
espectro político da 20 República.
Organízase en 1931 un sindicato integrado en CNT: o Sindicato de
Pescadores, Marineros y demás oficios, entre
os directivos Juan Prieto Balsa, alcalde
do FP en 1936, e Domingo Picallo, militante do PRRS que tamén chega á alcaldía da vila.
A Agrupación
Socialista de Mugardos legalízase en xuño de 1931.
En decembro de 1931, o
Centro Republicano de Mugardos, con 103 afiliados, convírtese na
Agrupación Republicana Radical-Socialista.
Na parroquia do Seixo,
apenas media dúcia de mulleres forman
en 1932 Derecha Regional Gallega.
En outubro de 1933
nun local da Avenida da República, once veciños fundan o Ateneo Libertario
"Naturaleza Consciente", co obxecto de procurar eleva-lo nivel
intelectual da clase traballadora, por medio de lecturas, mitins e
conferencias, para acada-la emancipación
integral preconizada polo ideal libertario.
En marzo de 1933 nace o grupo do Partido Republicano
Gallego, liderado por Casares Quiroga, no que aparecen dez veciños
da vila mugardesa; algúns antes no PRRS, como o concelleiro Eytor Cañizo, que
sufrirá a represión na
guerra civil.
Ó pouco de iniciarse 1934 fórmase o comité local da Agrupación de Unión Republicana. É o presidente Ríos Sordo e o tesoreiro Roldós Gelpi, comerciante,
fusilados trala sublevación de 1936. Ríos e Roldós asinan en xaneiro do
36 unha solicitude ó gobernador civil para a legalización dunha
filial de Izquierda Republicana.
En maio de 1934 reorganízase o Partido Republicano Radical, o novo presidente local é Vázquez Fariña, empregado na
Constructora Naval, concelleiro interino en outubro dese
ano e alcalde tralo alzamento.
Na parroquia de Franza
(Mugardos), en 1935, nace legalmente a
sociedade Irmandade Galeguista, á asamblea asiste o presidente do PG en Ferrol, Domingo Pombo, e nela
elíxense os cargos directivos; como secretario de
administración noméase a Felipe Bello Piñeiro, o coñecido pintor; e será en Mugardos onde se
constitúe un dos últimos grupos do PG nun proceso de crecemento evidente na comarca
desde o 16 de febreiro; o 5 de xuño tres mugardeses
inician os trámites legais para a constitución do
Grupo Galeguista de Mugardos.
O Radio Comunista de
Mugardos constitúese a mediados de marzo de 1936, tendo como
secretario a Prieto Balsa, o último alcalde
republicano da vila, un dos primeiros executados na comarca tralo
18 de xullo.
A corporación municipal, tralas eleccións locais, tén como alcalde a un militante do PRSS. Os radicais socialistas son maioría con oito postos, dous son socialistas e tres independentes. Parte da
corporación é suspendida en 1934, e en 1936 noméanse
novos concelleiros da FP, de maneira que da primeira corporación republicana quedan cinco concelleiros de elección popular. En marzo de 1936 detenta a alcaldía Domingo
Picallo, de IR, logo sustituido por
Prieto Balsa.
En Monfero en
1931 o alcalde de elección popular é independente e preside un pleno formado por siete radicais, cinco
federais e dous independentes. En 1936
noméase unha
xestora da FP.
A Sociedad de Agricultores de Monfero, que existe desde
1907, tén "por principal
fin misión velar por la condición moral y material de sus asociados [...] creando al efecto otras asociaciones
como cajas de ahorro, de socorros mutuos", nunha acta de xaneiro do 36 que
solicita a legalización da agrupación de Izquierda Republicana vemos, entre unha dúcia as sinaturas de tres
executados: Pablo Rico, alcalde o 18 de xullo,
tesoreiro da Sociedad de Agricultores, José A. Marcos e Andrés García.
En Miño UGT conta en
1931co sindicato Unión Agraria e Socialista,
con domicilio en San Xoán de Vilanova. Nese ano
tamén funciona a Unión Agraria
e Socialista de Bemantes e Callobre, que ingresa en UGT en xullo con 190
inscritos. Tamén en Callobre fórmase un Grupo Galeguista en 1934, e en 1936, pouco antes do
alzamento, intentábase formar outro na mesma vila
de Miño.
En maio de 1931, recén inaugurada a II República, fúndase o Casino Republicano Socialista, con máis dun cento de socios, sendo secretario o
mestre J. Salgado. Antes do verán esta organización adhírese a ORGA e dará lugar a Izquierda Republicana.
En 1933 nace a Agrupación Socialista; na comisión organizadora está a mestra María Vázquez Suárez.
Radio Comunista de Miño constitúese en 1933.
En 1934 sabemos da
existencia da Sociedade Agraria Republicana de Castro, Leiro e
Carantoña, de tendencia agrario
católica.
En outubro de 1935 créase un consello de
Izquierda Republicana, o número de militantes desta forza política
supera os trinta e na lista hai mariñeiros, propietarios,
carpinteiros, un industrial, un mestre,
comerciantes e labregos .
En Leiro intégrase en UGT en 1932 unha Sociedade de Agricultores e Oficios Varios,
presidida por Tenreiro López, fusilado logo en San Felipe, que conta en 1936 con cen homes e seis mulleres, segundo as actas da Comisión Executiva de UGT. Esta documentación tamén recolle o ingreso dunha sociedade de Perbes denominada Cultural
Agraria, con 48 afiliados, inscrita na Federación de
Traballadores da Terra.
En 1935 a Corporación municipal de Miño está presidida por un alcalde radical. En marzo do 36 noméase unha xestora desde o Goberno Civil na que figura como alcalde Ricardo
Pérez, de IR, que se exilia a América ó estalar a guerra civil.
En Cabanas, nas eleccións locais de 1931 vencen os
candidatos de ORGA copando once postos do Concello, menos a alcaldía, pois o alcalde declárase republicano
independente, e continuará ata
ser destituido en 1936, tralas eleccións de
febreiro. En 1935, a corporación conta con catro edís de Unión
Republicana, catro
socialistas e outro máis independente.
En setembro de 1931 a
sociedade agrícola Nueva Concordia
ingresa en UGT, con 82 asociados. En 1932
intégrase tamén no sindicato socialista Oficios Varios de Cabanas.
Desde ese ano existe
unha mutua gandeira coñecida como Nueva Unión e entre novembro e decembro de 1935 constitúense tres agrupacións políticas: Unión Regional de Derechas-CEDA, IR, e Unión Republicana, con seis rúbricas,
entre elas as de tres paseados: o último
alcalde republicano de Cabanas, Álvaro Puentes, fuxido no
monte tralo 18 de xullo ata
que morre por disparos en 1940, e Antonio Brage e Juan Pereiro, albaneis de 20
anos de idade executados en agosto do 36.
A Capela en 1935 é gobernada por un alcalde do PRR lerrouxista; a corporación
conta a
ademáis con nove edís radicais
e dos independentes. En 1936 constitúense dous
comités; o de IR e
o do Sindicato Agrícola y de Oficios Varios de Vilar de Mouros, de
CNT. Cenetistas e azañistas forman parte da
nova corporación municipal en 1936 que
sustitúe por decisión
gubernativa á anterior de maioría radical.
En Vilarmaior as
primeiras eleccións dan o poder a un
alcalde de ORGA. Desde 1931 existen unha
Agrupación Socialista e a Unión Agraria. En outubro de 1935, no local da AFeira do 3" e nunha xunta de dezasete veciños,
constitúese o Grupo Galeguista. Tamén funciona un grupo de Unión Regional de Derechas. O alcalde en 1935 é de Unión Republicana, xa que os de ORGA agora militan en UR.
Persoas influíntes en Vilarmaior son dous
veciños de Pontedeume: un notario, de tendencia
dereitista, e un médico, afiliado a CEDA.
2.3. No distrito
xudicial de Ortigueira.
Nas eleccións do 12 de abril de 1931, polas que se proclama a República en España, triunfan con gran
diferencia sobre os monárquicos os candidatos
agrarios da comarca. O xefe do Partido Agrario é Leandro
Pita Romero, periodista e avogado, que será na República deputado, ministro e embaixador no Vaticano. En Ortigueira
preside a "Federación Agraria", fundada
polo seu pai, que engloba a 38 sindicatos do norte da provincia; é, con 3.789 socios, o maior órgano
sindical provincial.
Os agraristas teñen os votos dos gandeiros e labregos integrados na Federación Agraria que exporta gando vacún a
Madrid e Barcelona, organiza feiras e paradas de sementais, compra abonos e
maquinaria. O deputado Pita Romero quere defender os intereses destes pequenos
gandeiros nas Cortes de Madrid. Os seus rivais
en Ortigueira son Vázquez Gundín, de CEDA, e o industrial e
banqueiro Casariego, alcalde na
dictadura primorriverista, que
cando chega a República milita no Partido Republicano Radical. A Corporación municipal ortegana que chega ós comicios de febreiro de 1936 está formada
polo alcalde agrario Jesús Fojo, con
vinte edís agrarios e dous radicais.
Na economía da zona destaca a pesca artesanal de Cariño e Espasante. No primeiro a industria conserveira de peixe emprega a
unha numerosa man de obra feminina e o Sindicato
de la Industria Pesquera (CNT) integra a
máis de mil afiliados. En Cariño existe xa o desexo de creación
dun concello propio e na etapa republicana a fortaleza do
movemento sindicalista actúa de elemento
diferenciador respecto á vila de Ortigueira, máis conservadora.
Trala caída da Monarquía constitúense os primeiros concellos republicanos en tódalas localidades do distrito ortegano, agás en Cedeira onde queda
suspendida a constitución por orde do Goberno
Civil, xa que non se corresponde cos resultados electorais do 12 de abril. O comité local do Partido Republicano Radical Socialista, cuns vinte afiliados, que tén como secretario local ó encargado de Correos Miguel Fernández
Santos, de 26 anos, natural de Madrid, proclama a República
o 15 de abril, un día histórico que amence con
bandeiras republicanas no cine Arriví e no balcón de
Correos. Seguindo o exemplo dado pola
capital e moitas poboacións españolas o día 14 e, entendendo que
os resultados das eleccións, gañadas polos agrarios, non téñen valor no novo réxime, constitúen a corporación municipal sen aterse ós resultados, designando ó presidente local do
PRRS, Higinio Bustabad, armador e comerciante, como o primeiro alcalde
republicano de Cedeira. Suspendida esta constitución, a
celebración de novos comicios
locais o 31 de maio do 36 ve como o
dominio dos partidarios de Pita Romero reafírmase, xa
que aumentan a súa representación con votos do electorado monárquico.
Dun total de 73 edís, 64 son agrarios (87
%), 7 radicais e 2 radicais socialistas.
En virtude dos
resultados constituiranse agora as Corporacións. En
Cedeira, José Soto, primeiro edil na etapa
monárquica será o
novo alcalde republicano dos agrarios. O
agrarismo tén tradición en Cedeira; ó pouco tiempo de
estreada a República, en maio de
1931, fúndase o
"Centro Republicano Agrario" polos de Pita Romero na vila. Os seus
obxectivos son:
A. Fomento de la cultura
en el Agro.
B. Redención económica y política del labrador.
C. Trabajos de
organización política agraria..3
No art. 21 dos estatutos manifesta caudillismo, unha vontade de obediencia política ó líder: "Seguirá las normas que el Jefe
Don Leandro Pita Romero señale". Entre os da
comisión organizadora non figura ningún gandeiro ou labrego, aparecen os nomes dun empregado xudicial, un
xastre, dous comerciantes, un patrón de pesca e un
dependente de farmacia.
En Cedeira tamén existen pequenos grupos de socialistas, galeguistas e comunistas (estes últimos en
1933 forman unha comisión organizadora dun Sindicato
de Marineros, formada por catro
traballadores entre os que están Jesús Lourido, futuro
concelleiro da FP, paseado tralo alzamento, e Constantino Suárez, que terá que fuxir no 36).
En As Pontes de García Rodríguez, a candidatura
pitista que gaña os comicios
municipais de 1931 representa a labregos
das parroquias fronte a outra na que maioritariamente figuran
profesionais e comerciantes, a clase
dirixente local da etapa monárquica.
Inda que
os agrarios dominan os concellos outros grupos políticos téñen actividade nesta comarca, un dos máis dinámicos é o Partido Galeguista, que tén
implantación en Ponte de Mera
(Ortigueira), onde en maio de 1934 constitúese un comité. En 1936 son cerca de oitenta os afiliados nesta localidade, case todos mozos. A profesión que máis aparece entre eles é a de
labrego. Segundo A Nosa Terra este Grupo está preparando
a formación de Grupos Galeguistas
en Cariño e As Pontes pouco
antes de iniciarse a guerra civil. En Ponte de Mera o partido nacionalista
celebra un gran mitin o domingo 13 de outubro de 1935, coa presencia
de Castelao, Antón Villar Ponte, Víctor Casas, Suárez Picallo e Gómez Román. O acto político é no campo da feira, coa
presencia de tres mil persoas. Os oradores falan desde un palco, adornado coa
bandeira de Galicia e a tricor republicana, a un público chegado en camións de Cedeira, de Cariño e doutros lugares próximos. Fai a presentación do
mitin Alfredo Rebollar, de IR, alcalde en 1936 na xestora da FP. En Cedeira
hai noticias da existencia dun grupo
oficial do Partido Galeguista. Dos seus militantes podemos identificar a Isaac
Forneiro, empregado de banca. Acelebración dun
mitin neste concello tén lugar o domingo 8 de setembro de 1935 e
interveñen Otero Pedrayo, Ramón Villar Ponte, Suárez Picallo e Carballo Calero.
En Cerdido, Manuel Suárez, veciño da Barqueira, preside desde
1935 a sociedade agropecuaria Loitas
Labregas e desde maio do 36 unha
agrupación do PG, con máis de cincuenta afiliados. Manuel será fusilado en Ferrol en setembro do 36.
Dominan os agrarios a
vida municipal de Ortegal ata a victoria da
Fronte Popular nas eleccións de febreiro de 1936,
coa convocatoria de comicios locais para
o 12 de abril, que non se chegan a realizar xa
que se retrasan indefinidamente e noméanse polo
Goberno Civil xestoras municipais con
homes dos partidos da FP -a maioría de IR- en Ortigueira,
Cedeira, As Pontes e Mañón.
En Ortigueira son
cesados en marzo o alcalde Fojo e os edís
agrarios para formarse unha nova Corporación, con
representantes da FP. A xestora de
Ortigueira4 está formada por trece edís interinos de Izquierda
Republicana, tres do PSOE, dous do PG e un sindicalista.
En Cedeira o cambio de
dirixentes locais realízase en abril, cesando os agrarios e sendo nomeado alcalde Manuel Fernández Freijeiro, un militar retirado
pola lei de Azaña, próximo a IR. Entre os concelleiros aparece José Vergara,
de Alianza Obrera y Campesina (UGT), Jesús
Lourido, mariñeiro da CGTU comunista, e o director da escola
da vila Muñoz. En Mañón noméase alcalde a Jesús Castaño, un labrego de Bares, fusilado en 1937 en San Felipe.
En As Pontes, os
agrarios deixan paso en xuño de 1936 a unha nova corporación
presidida por Servando López, secretario do
xulgado local, de IR; a xestora da FP en As Pontes5 está formada
na súa maioría por militantes de Izquierda
Republicana, pero tamén hai
dous socialistas (un, Guerreiro, logo paseado), agrarios e de Unión Republicana.
Pouco tempo disporán as autoridades fronte
populistas nos seus mandatos. Na maior parte dos concellos apóiase a aprobación do Estatuto de Autonomía, aportando cantidades para sufragar a campaña e o plebiscito.
Relacionamos de seguido
as agrupacións políticas, culturais e sindicais do
distrito ortegano6:
ORTIGUEIRA:
Unión Republicana (PRR), 1931.
Ateneo Cultural
Recreativo de Cariño, 1933, CNT.
Bloque Nacional, xaneiro
1936, Dámaso Calvo.
Agrupación Municipal de Izquierda Republicana , xaneiro 1936, Alfredo
Rebollar.
Grupo Galeguista de
Ponte de Mera, marzo 1936, 77 afiliados.
Agrupación Socialista de Ortigueira, abril 1936.
Juventud Socialista de Ortigueira, abril
1936, A. Otero.
Sociedad de Oficios Varios, ingresa en UGT en
decembro de 1932 con 49 afiliados.
Sociedad de Trabajadores de la Tierra de San Clodio, de UGT.
Sociedad de Trabajadores de la Tierra de Senra, de UGT.
Federación Agraria, inclúe sindicatos parroquiais de
gandeiros de Ortigueira -20 en 1932-, Cerdido, As Pontes, Mañón, Cedeira...
Sindicato de la
Industria Pesquera y Sus Derivados de Cariño, de
CNT.
Sindicato de la
Industria Pesquera y Sus Derivados de Espasante, CNT.
Sindicato de Oficios
Varios de
Landoi, UGT, 40 afiliados en 1932.
Sindicato Católico Agrario, de Baleo-Ladrido, 55 socios.
CERDIDO:
Loitas Labregas, 1935, Manuel Suárez Villar.
Grupo Galeguista de
Cerdido, PG, maio 1936, Manuel Suárez, 54 afiliados.
Agrupación Municipal de Izquierda Republicana , maio 1936.
Agrupación Socialista de A Barqueira, xuño 1936.
O 21 de xuño de 1936 constitúese a Fronte Popular
local, cos partidos galeguista, socialista, comunista e IR.
CEDEIRA:
Centro Republicano
Agrario, 1931, comisión organizadora
(pitista).
Comité Republicano Radical, 1931.
Agrupación Local del Partido Republicano Radical Socialista, 1931.
Sindicato de Marineros y
Similares,
1933, CGTU.
Radio Comunista, 1933, con
25 afiliados.
Derecha Regional Gallega, 1935, grupo feminino.
Sociedad de Oficios
Varios Alianza Obrera y Campesina (UGT), José Vergara.
Sociedad de Trabajadores
del Mar, UGT.
Sociedad de Agricultores de Régoa, UGT.
Unión Cultural y Recreativa de San Román.
Unión Cultural de Cervo-Sociedad de Instrucción y Recreo.
Unión Recreativa de Montoxo.
Juventud de Acción Católica de Esteiro, 1936.
AS PONTES:
Agrupación Local de Izquierda Republicana, 1936, presidente:
Servando López.
Agrupación Local de Unión Republicana, xaneiro 1936.
Comité do Partido Radical.
Sociedad de Oficios
Varios, UGT.
MAÑÓN:
Agrupación Socialista7.
Sindicato de la
Industria Pesquera y Oficios Varios de O
Barqueiro, CNT, en xuño 1936, na comisión organizadora dous fusilados: José Rivera e
Benigno López.
Dous comités do Partido Radical, un no Barqueiro.
CAPÍTULO III.
ELECCIÓNS DE 1936 E REFERENDO
ESTATUTARIO.
As eleccións a Cortes do 16 de febreiro de 1936 son gañadas na
comarca ferrolá e na provincia pola Fronte
Popular. A
candidatura fronte populista obtiña os 13 escanos correspondentes á lista máis
votada, unha lista formada nesta provincia
por candidatos dos partidos IR, UR, PG e PSOE. Catro escanos para as
minorías, dos que tres son para candidatos cedistas. Dous deputados electos
son
ferroláns: os
socialistas Lorenzo, tipógrafo, e Longueira, de Juventud Socialista.
1, Ferrol, con Serantes. 2,
Narón. 3, Valdoviño. 4, Cedeira. 5, Cariño. 6, Ortigueira. 7, Mañón. 8, Cerdido.
9, Moeche. 10, San Sadurniño. 11, Neda. 12, Fene. 13, Mugardos. 14, Ares. 15,
Cabanas. 16, A Capela. 17, Somozas.
18, As Pontes. 19, Pontedeume. 20, Miño. 21, Vilarmaior. 22, Monfero.
É nos municipios con base obreira
e máis próximos ó litoral onde a FP obtén os seus mellores resultados. A
dereita gaña en concellos con predominio de actividades económicas primarias
como Cedeira, Moeche, Somozas, Valdoviño ou Cabanas, ou en centros comarcais, como
Ortigueira e Pontedeume, onde residen os órganos da administración fiscal e
xudicial. Hai una estreita relación entre actividades agrícolas e o voto a
candidatos da organización católica, pero hai excepcións, como sucede en
Cerdido, San Sadurniño, As Pontes, Vilarmaior e Monfero, municipios interiores
nos que vence a FP.
Os candidatos máis votados de
cada grupo ideolóxico son:
Emilio González López (FP) 29.131
votos
Luis Cornide Quiroga (Indep.) 25.313 A
Benito Blanco Rajoy (CEDA) 23.452
A
Leandro Pita Romero
(Centro) 11.045 A
Destes catro, os tres primeiros
consiguen escano. Na lista vencedora son máis votados os candidatos moderados:
os republicanos (como González López, de
IR, profesor de Dereito na Universidade de Salamanca) e os galeguistas
(Suárez Picallo é o preferido polos electores de Ferrol, Narón, Serantes...);
só en Fene un socialista é o máis votado dos da FP.
En canto ó proceso autonómico,
tralo retraso na convocatoria do referendo provocado polos gobernos republicanos
desde a aprobación do proxecto de Estatuto en 1932 polo 77 % dos concellos
galegos, a victoria da Fronte Popular en febreiro de 1936 facilitaba salta-lo
derradeiro atranco para a Autonomía de Galicia, un proxecto do Partido
Galeguista asumido pola coalición frentista, e só ficaba a aprobación en
plebiscito polos dous tercios a favor dos inscritos no censo electoral, polo
que non era doado conseguilo. Resultaba desde logo contradictorio que a
constitución republicana de 1931 non fose aprobada nas
furnas e que, sen embargo, unha das súas consecuencias, o dereito a establecer
un goberno autónomo si debía contar con maioría absoluta dos censados. Deste
feito laiábase Castelao tralo alzamento, coa carraxe dos que tiveran que
falsifica-las actas do referendo por unha obriga legal inxusta, ficando ademais
todo varrido polo golpe militar das forzas reaccionarias centralistas:
Se
o povo hespañol se vise obrigado a referendar a Lei fundamental da República
antes de derrumbar a
monarquía, )Teríase
producido aquel clamoroso entusiasmo do 14 de abril? )Estaríamos
seguros de contar cos dous tercios do
corpo eleitoral de toda Hespaña, n-un
plebiscito do povo hespañol, a favor da Constitución vixente?
O
povo somentes dixo que quería unha República, pero non emiteu diréitamente o
seu voto a prol da Constitución.1
Entre maio e xuño de 1936 desenvólvese unha intensa actividade, coa
participación de políticos republicanos, galeguistas, socialistas, sindicalistas
e comunistas, de cara a fomenta-la imprescindible participación popular o 28 de
xuño.
Entre os ferroláns que destacan
na campaña pro Estatuto hai que mencionar ó galeguista Ricardo Carballo Calero
e a José López Bouza, de Izquierda Republicana, que presidirá as reunións do AComité Central da Autonomía de Galicia@. Unha vez aprobado en
referendo, será este ferrolán quen o entrega ó Presidente das Cortes de Madrid,
á fronte dunha comisión de parlamentarios galegos. Nas xuntas do comité central
participan ademais Xaime Quintanilla, como vocal, e como delegado do PSOE outro ferrolán, Marcial
Fernández.
O PSOE mudou totalmente de
actitude sobre o plan autonómico. Pasou de rexeitalo en 1932 como un proxecto
burgués, a velo como favorecedor dos intereses do proletariado galego. Inflúen
neste cambio o feito de ser agora un obxectivo político da Fronte Popular
-condición para a entrada do PG na coalición- e a ilusión dalgúns socialistas
galegos en velo realizado. O certo é que o concello ferrolán, dominado polo
PSOE, asiste en pleno á sesión do Comité Central da Autonomía o 17 de maio de
1936, e que Xaime Quintanilla fala en numerosos actos da campaña, escribindo en
El Obrero na víspera do referendo2:
Los
socialistas fuimos siempre autonomistas, tanto en el plano internacional como
en el nacional. (...). En el plano nacional uno de nuestros Congresos -y aún
está vigente el acuerdo- se declaró partidario de la >confederación
republicana
de las nacionalidades ibéricas=.
Admitida esta existencia es imprescindible el reconocimiento del derecho de esas nacionalidades a la
autodeterminación, al gobierno propio. Una de esas nacionalidades, con derecho
a gobernarse a sí misma, es Galicia.
A campaña APro Estatuto Galego@ tén en Ferrol o domingo 14 de
xuño un acto no teatro Jofre ás
11 da mañá, ó que asisten representacións de A Coruña, Ortigueira, Pontedeume,
Serantes, As Pontes e Cedeira. Unha octavilla do comité de propaganda da zona,
escrita en galego, afirma que a autonomía permitirá poñer fin ó caciquismo
centralista, a realización da reforma agraria, organiza-la administración
atendendo ás células naturais da xeografía humana do país e ó ensino dos idiomas
castelán e galego. A folla do AFrente Popular@ remata coa consigna nacionalista: (Viva Galicia Ceibe!3. No escenario do Jofre
están representando ás súas localidades os alcaldes de A Coruña (o socialista
Suárez Ferrín), Ferrol (Santamaría), Serantes (Porto Leis, de IR), Cedeira (Manuel Fernández, de IR), e o de
Mugardos (Prieto Balsa, do PCE), así como secretarios municipais e concelleiros de varias vilas. Presenta o acto
Fernando Carballo, de Unión Republicana, funcionario do concello
ferrolán.
Fernando Barcia, ensinante de
UGT, é o primeiro orador, manifestando que é autonomista por diversas razóns:
por galego, por socialista, por antifascista e como pedagogo; fala dos erros da
Historia que atá agora se lles ensinou ós nenos, e do descoñecemento da
Xeografía rexional nos escolares. O comunista Jesús Regueiro fala en galego
para decir que Galicia está no mapa para as cargas soamente. Avelino López, de Izquierda
Republicana de Lugo, incide en que a autonomía non é hostilidade nin aillamento.
O ferrolán Alfonso de Cal, de Unión Republicana, menciona como un fallo do
centralismo as leis que non se axustan ó medio rexional. Fernández del Riego,
expresa a postura do seu partido: os galeguistas queren a liberación integral
de Galicia, pero confórmanse co Estatuto, Aqueremos los galleguistas
destruir todos los imperialismos, constituyendo las nacionalidades pequeñas
para constituir un federalismo universal que traiga a verdadera libertad y a
verdadera xustiza@. O socialista Marcial
Fernández, tamén en galego, intenta espertar o interese dos traballadores polo
sistema autonómico, dicindo que as angurias do labrego, do mariñeiro e do
traballador en xeral non terán solución senón se aproba o Estatuto:
Tenemos
los obreros que ser la piedra angular de la Autonomía, en fraternidad con todos
los pueblos de España pero no con
inferioridad ni con ultraje. (...) la Autonomía de Galicia
es para nosotros una gran empresa
que resucitará las energías y el vivir de Galicia
en busca de la personalidad gallega contra
el fascismo.
Termina o mitin cantando os
presentes, todos en pé, o himno galego.
A campaña continuará até o 27 de
xuño, data na que o Comité Executivo da Autonomía inda pensa organizar en
moitas poboacións actos de exaltación galega.
Mais o pobo non vai respostar ó
esixido na convocatoria. Ó ser necesarios máis de 885.000 votos afirmativos, os
responsables da Fronte Popular que dirixen a organización do plebiscito falsean
as actas. No Arquivo Municipal de Cedeira gárdanse dúas actas, de sendas mesas,
clarificadoras da súa falsidade: segundo estes documentos tódolos votantes
nesas mesas (o 88 e 90 % do censo) votarían a favor, ningún voto negativo, en
branco ou nulo. Unha das actas está asinada por un edil da FP.
No concello de Ortigueira é
enorme a diferencia que existe nos resultados dunhas mesas a outras; segundo o semanario La Voz de Ortigueira mentres un centro parroquial non abre e cando
na mesma vila ortegana só se rexistran 25 votos a favor, noutros colexios electorais votan
si o 95 por cen do censo (en Cariño) e incluso o 97 % (en Devesos).
A votación en dúas furnas de
Cerdido confirma a existencia de irregularidades, aquí tamén tódolos votantes
votan afirmativamente. A documentación electoral de Cerdido inclúe listados
nominais de votantes que reflicten a manipulación, xa que foron realizadas
escribindo os nomes en grupos que coinciden na primeira letra do apelido, en
orde alfabética. Unha das actas está asinada polo presidente da agrupación
local de Izquierda Republicana.
O fraude foi provocado pola
esixencia legal de que os votos afirmativos superasen os dous tercios dos
censados, un nivel de votación popular que o noso actual estatuto autonómico
tampouco acadou no seu día.
A falsificación da documentación
naceu nos mesmos colexios electorais. O feito de que foran os concellos
gobernados por xestoras da FP os que organizasen o plebiscito, financiando o
mesmo e nomeando ós membros das mesas, mentres a dereita tralo fracaso das
eleccións de febreiro optaba a esas alturas polo recurso do golpe de estado
para chegar ó poder, renunciando a participar na campaña e a nomear
interventores, favoreceu a realización do engano. Mais hai que lembrar que na 20 República non se tiña eliminada
a práctica da manipulación electoral, cunha longa tradición en España desde a
Restauración, dándose casos de fraude nos comicios do 16 de febreiro de 1936
e no referendo de 1933 do Estatuto
basco.
Por riba da manipulación hai que
resaltar a clara vontade dos partidos da Fronte Popular de dotar a Galicia dun estatuto de autonomía.
Libraría Central Libreira. Rúa Dolores nº 2 15402 Ferrol
http://www.centrallibrera.com http://www.deferrol.com
http://www.leergratis.es/ Teléfono 981 35 27 19
2ª PARTE.
ALZAMENTO E REPRESIÓN (1936-1939).
CAPÍTULO IV. A
SUBLEVACIÓN.
4.1. Xustificación e cronoloxía.
A tese oficial que
explica o alzamento como unha operación necesaria para salvar a sociedade
dunha revolución foi obra dos propios rebeldes e propagada na prensa, nos veredictos dos consellos de guerra e nos escritos de
historiadores contemporáneos (como o clérigo Silva Ferreiro e o militar Arrarás
Iribaren). A descomposición social da República, causada polo xerme revolucionario que levou á perda do valor da xerarquía, provocaría nos estamentos armados
e na sociedade civil sentimentos de ascenso social a costa da destrucción das clases dirixentes; así explican eses autores
as causas da guerra civil.
Silva relaciona a
declaración do Estado de guerra en
Ferrol cunha reacción do Exército á agresión a uns artilleiros na porta do
ACinema@ o domingo 19 de xullo, na idea de que o levantamento militar é
unha medida para mante-la orde, e
escribe que a poboación obreira prepara
unha acción
revolucionaria que estala ás tres da tarde do luns
20, seguida nos barcos do Arsenal polas tripulacións que
reducen ós oficiais. Esta versión é tamén a de Arrarás en Historia de la
Cruzada Española.
O bando do xeneral Morais
, publicado en Ferrol o 25 de xullo, reitera a tese de que o Exército só desexa manter a legalidade e a orde:
Dominado desde el día de ayer el movimiento
rebelde, gracias a a intervención del Ejército y cooperación ferviente de la
Marina, Guardia Civil y demás fuerzas de orden, esta
Comandancia Militar lo comunica al pueblo de El Ferrol tan ligado, por cariño y convivencia, a los Institutos armados (...).
Ferrolanos: (Viva España! (Viva la República!1
A
sublevación dos oficiais do Exército e da Armada en Ferrol tén o seu nacemento a primeiras horas da tarde do
20 de xullo, tras coñecerse que en A Coruña proclámase o bando de estado
de guerra ó mediodía; agardouse a que na xefatura da 80 División se tomara a decisión de sumarse ás guarnicións levantadas na Península entre o 18 e o 19: Madrid, Barcelona, Sevilla, Córdoba, Pamplona, Zaragoza, Valladolid, Burgos, Málaga, Cádiz, Palencia, Logroño, Vitoria...; a sé da 80 é a última cabeceira de
división militar que se suma ó
alzamento provocando o retraso en Galicia. A demora está causada polas dúbidas do xeneral Salcedo
Molinuevo, xefe da División, apoiado polo xeneral
de Brigada Caridad Pita. En Ferrol non
se suma ó sublevamento, inda que
non se opón a el, o contralmirante
e exministro Azarola, xefe do Arsenal.
O pronunciamento vence
en Ferrol dous días despois do seu comenzo, o mércores 22, trala rendición dos últimos resistentes no acorazado AEspaña@, iniciándose o 26 os actos represivos.
Cando termina xullo, en tódalas localidades da comarca xa están
instaladas, pola acción de mandos militares do Exército ou da Garda Civil,
autoridades municipais leais.
Nas vilas da comarca
ferrolá ata o triunfo do golpe na cidade departamental,
non comenzan as operacións de estensión do movemento militar, cunha
excepción: Ortigueira, onde se
produce o cese do alcalde republicano o 21 de xullo. No resto das capitalidades
municipais é entre o
23 e o 30 cando se produce a intervención de forzas militares. Entre o
mércores 22 e o
venres 24, columnas militares
parten desde Ferrol a Mugardos, Fene, Cabanas e Pontedeume, polo
sur, e cara Ortigueira, Cariño e Cedeira, polo norte.
As forzas que se dirixen ós pobos do norte,
chegando a Viveiro (Lugo), son unha
mestura de voluntarios, militares e garda civís.
Foi o triunfo en Ferrol
dos alzados o que determinou a caída de todo o territorio
da súa influencia en menos de diez días. As tomas de posesión das novas autoridades
locais, directamente nomeadas polos
militares sublevados, sinalan a cronoloxía da estensión da sublevación pola comarca:
CADRO 1.
Datas de intervención dos sublevados nos concellos, xullo de 1936.
Municipios Día Militar Responsable
Ares 29 Comandante
G.C. Mugardos
Cabanas 30 Comandante
Militar Pontedeume
Capela 29
Delegado Militar M. Lasén (de As
Pontes)
Cedeira 26 Comandante G.C. Ortigueira
Cerdido 27 Comandante
G.C. Ortigueira
Mañón 29 Comandante G.C. Ortigueira
Mugardos 29 Comandante G.C. Mugardos
Narón 24 Comandante G.C. de Xubia
Neda 24 Comandante
G.C. de Xubia
Ortigueira 21 Comandante
G.C. Ortigueira
Pontedeume 28 Comandante
Militar Pontedeume
As Pontes 29
Delegado Militar M. Lasén
San Sadurniño 26 Comandante G.C. Ortigueira
Serantes 27 Alférez G.C. de Ferrol
Somozas 30 Comandante
G.C. Ortigueira
Valdoviño 23 Autoridade militar non especificada
Recórrese a militares, xa retirados, para encabezar os municipios, e a
individuos de sectores económicos que apoian
tradicionalmente á dereita, continuando como dirixentes
moitos representantes políticos da dictadura de Primo de Rivera ou militantes de partidos republicanos, de maneira
que exmilitantes do Partido Radical aparecen ocupando postos locais
tralo alzamento en Ares,
Ortigueira, Mañón e
Mugardos, ex-afiliados de CEDA en Ferrol, Pontedeume e Fene, do PRRS en Cedeira
e Mugardos, pero ademáis hai concelleiros de CEDA en Ferrol, Ares e San
Sadurniño, concelleiros radicais
en Pontedeume, Ares e Valdoviño, e incluso (cun
concelleiro de cada partido) de IR e do PSOE en Ares.
Non son os novos
dirixentes homes alonxados da política como intenta presentalos o novo réxime
autoritario. Os novos alcaldes e concelleiros representan en moitos casos unha
liña de continuidade
das élites tradicionais.
4.2. Da resistencia ó triunfo do alzamento.
O venres
17 de xullo a rebelión estala no norte de África. En
Madrid, desde o ministerio de Mariña que dirixe Giral, de Izquierda Republicana, impártense ordes telegráficas para que as
tripulacións desobedezan ós seus mandos se se rebelan contra o Goberno.
O sábado 18 recíbese na Base Naval
ferrolá orde do Ministerio para que os cruceiros saian cara
a Alxeciras. O acorazado AJaime I@ xa se atopa
no mar con destino a Vigo. Ás 14 horas sae o
cruceiro "Libertad@ e ás 19.15 o ACervantes@.
O domingo 19 entrevístanse o
gobernador militar xeneral Morais e o
Xefe da Base vicealmirante Núñez. Un grupo de persoalidades
políticas de esquerdas visita a Azarola, Xefe do Arsenal Militar. Varios
oficiais da Armada xúntanse baixo a
presidencia do Xefe do Estado Maior capitán Manuel Vierna2, e
alí o coronel de máquinas
Manso e o capitán de navío Ferragut maniféstanse en contra da declaración do
estado de guerra. Pola tarde, fronte á entrada do Cinema prodúcese un altercado con catro
tenentes de artillería, ó parecer agredidos por varios cidadáns. Os
artilleiros resultan feridos por disparos e un queda detido no Concello .
O luns 20, de mañá,os obreiros do astileiro entran normalmente ó traballo. Hai nova reunión de
mandos da Armada en Capitanía.Os oficiais do Exército debaten á súa vez no Goberno Militar. Na capital da provincia a sublevación iniciouse na mañá dese
mesmo día e a as 14 horas lese
na praza de María Pita o primeiro bando que proclama o estado de guerra,
firmado polo coronel do rexemento de artillería n1 16, Enrique Cánovas,
Xefe da Comandancia de Obras e Fortificacións, para ás dúas e media da tarde
iniciarse o ataque contra o Goberno Civil. Tras apoderarse os sublevados da
xefatura da VIII División, comunícase ó resto das prazas
militares de Galicia a orde de declaración do estado de guerra, reproducíndose o alzamento en Vigo (ó mediodía), Ourense e Lugo (a primeiras horas da tarde), mentres en Ferrol, a
declaración do estado de guerra
prodúcese ás seis da tarde, pero os
enfrontamentos estalan ás tres.
É sobre as tres e carto do luns 20 de xullo cando
se escoitan as detonacións de tres foguetes,
lanzados desde o Concello (segundo a
tese oficial é o inicio dun movemento
obreiro revolucionario), e desde Brigadas de Instrucción, no Arsenal, segundo fontes orais, que ven no feito o sinal dos
propios sublevados. Desde a poboación fórmase unha manifestación
pedindo armas que se dirixe ó Arsenal, pero na Porta do Dique impídese a
entrada dos manifestantes, disparando sobre eles forzas de infantería de Mariña. A partir deste
momento tén lugar case a un tempo a detención de Azarola e as rebelións nos buques "España" e "Cervera", chegando a entrar nos barcos grupos de
civís: obreiros, mulleres e nenos, algúns para sumarse ás tripulacións fieis á legalidade republicana, outros, maxinamos,
para refuxiarse do fogo cruzado que comeza a batir o Arsenal.
Desde o Goberno Militar
ordénase que unha
batería de artillería avance polo centro da cidade. A compañía
pasa pola Praza de Armas e diríxese á de Amboage. No percorrido é hostilizada por civís armados desde bufardiñas e
tellados. Os artilleiros desaloxan algunhas das casas onde
se fan fortes os resistentes, tomándoas ó asalto con granadas de man. Mentres, o
cuartel de artillería recibe disparos de
fusil desde a estación do ferrocarril e
vivendas dos arredores, son obreiros da Constructora Naval e mariñeiros evadidos do Arsenal, quen con uniformes brancos destacan
claramente.
As forzas de artillería ocupan o mesmo luns a central de teléfonos, a
praza de abastos e a xeneradora de electricidade. Pola noite, establecen gardas
na Porta Nova e na de Canido e no convento dos mercedarios -en Amboage-.
Tamén do cuartel de infantería saiu unha compañía do rexemento de Mérida 35, que baixa pola rúa do Sol, cara ó centro. E do cuartel de
Dolores, en Fontelonga, unha sección de infantería de Mariña sae para ocupar Esteiro. Manda a tropa do
Tercio o capitán Auz, que chega ós Cantóns, fronte ó Concello, producíndose a confusión da xente que vitorean ós militares crendo que van defender ó
consistorio constitucional; o alcalde Santamaría sae a
recibilos, pero os disparos ó aire desenganan a todos. Santamaría entra de novo no edificio
municipal, onde se atopan concelleiros socialistas e o
presidente da xestora da Deputación Provincial, López Bouza.
O martes 21, de madrugada,
sae de artillería un convoi con dous
morteiros e ametralladoras para o Arsenal;
aquí toman posicións na casa de Azarola, coa intención de
evitar o desembarco dos mariñeiros leais ó Goberno e o seu
contacto coa poboación e coas forzas de
Brigadas de Instrucción e escola
de mariñeiría, onde os mariñeiros rebélanse contra os oficiais sublevados, sumándose
nalgúns casos ás tripulacións do "España" e do
"Cervera". A intervención dos artilleiros é decisiva: rexeitan ós mariñeiros e enfróntanse ós que lles disparan
desde o Arsenal e desde o ACervera@.
O mesmo 21, a primeiras
horas da mañá, encárgase ó comandante do rexemento
de artillería, Sánchez Esperante, a misión de toma-lo
Concello e a Casa del Pueblo socialista.
Organiza unha batería de fusileiros ó mando do capitán José M0 Pagola, o futuro Xefe de Policía da cidade, e dúas seccións de vinte artilleiros, con dous canóns de montaña APlasencia@, de 9 cm. de calibre.
Como apoio levan diante un camión blindado, preparado
con chapas poucos días antes do
levantamento. Descargan os canóns e adiántanos a brazo ata
deixalos a cincuenta metros do consistorio, todo baixo tiroteo.
O edificio municipal
amosa sacos terreros nas fiestras pero a súa
resistencia será pouca. Ante a ameaza de
ser canoneados, uns sesenta homes (o alcalde Santamaría, López Bouza, o tenente de alcalde
socialista Morgado, os concelleiros socialistas Del Río Barros,
Dios Lojo e Rodríguez Sánchez, o de UR Pérez Lago, e o Xefe da
Policía Municipal con
máis de
corenta gardas municipais e mariñeiros do ACervera@), saen antes das nove e
media da mañá e entréganse a Esperante, a quen o Comandante Militar da Praza xeneral Morales ordena se faga cargo da
alcaldía. Minutos antes e en conversación telefónica Morales prometeu a Santamaría que non habería represalias se se rendían, inda que se aplicaría a lei
con rigor. O total de detidos no Concello e a carón del
ascende a 125, que son trasladados en
principio ó cuartel de artillería. Nos tres meses seguintes 41 deses detidos serán executados (só 6 fusilados tras consello de guerra e 35 paseados). O
derradeiro alcalde republicano de Ferrol será
condenado a morte, pero escapará, escondéndose en Ferrol ata saír en 1939
nun barco pesqueiro a Francia.
As mesmas forzas de artillería asaltan despois a Casa do Pobo, Adefendida con fuego de
ametralladora" segundo informes oficiais3. Fánse seis disparos de canón contra ela e tómase ó asalto con granadas, entrando diante o
tenente Suances e tres soldados. Os
defensores foxen pola parte posterior.
Terminada a resistencia
civil soldados artilleiros despléganse polos tellados desde onde disparan con ametralladora sobre o cruceiro
ACervera@, que se rendirá ó atardecer do 21. Antes, ás tres e media, xa o fixeron os mariñeiros de Brigadas de Instrucción. Os do AEspaña@ son os últimos en
entregarse: ás 7.30 do
día seguinte. O mércores 22
de xullo o alzamento en Ferrol triunfou.
4.3. )Por que se perdeu Ferrol para a República?
Dificilmente sosteríase a causa nacionalista en Galicia se a Base de
Ferrol ficase en mans do Goberno.
Superior en efectivos á de San Fernando, na base naval de Ferrol, sé da División de Cruceiros, estaban días antes do18 de xullo
os dous acorazados da flota (el AEspaña@ e o AJaime I@) con 1.700 homes
cadanseu, e tres dos cinco cruceiros da Armada, os maiores e mellor montados
desa crase e con máis número de tripulantes, que
sumaban outros 1.700 mariños. Baixo o poder dos alzados San Fernando e
Ferrol, obrigábase á flota republicana a manterse no Mediterráneo. O valor de contar coa base ferrolá para o
dominio do norte de España era evidente, de feito as instruccións de
Mola ós sublevados da cidade revelaban esa importancia:
ademáis de asegurar a orde pública en
Ferrol, os seus navíos debían vixiar o litoral desde o Miño ó Bidasoa, impedindo o
desembarco do inimigo e o contrabando de armas, e apoiar o alzamento en Bilbao,
Santander e Xixón.
Foi providencial para o éxito do levantamento a saída do Arsenal dos cruceiros "Libertad" e
"Cervantes" o día 18 con ordes
gubernamentais de dirixirse ó sur, xa que eran os dous
mellores barcos dos disponibles xunto ó
acorazado "Jaime I", o día 19 en Vigo, que
recibiu idéntica orde. O "España", prácticamente desarmado, tiña unha tripulación de 864 homes na que se
contaba un numeroso grupo de clases subalternas expulsadas polos sucesos de
outubro do 34, logo readmitidos polo
Goberno da Fronte Popular. O cruceiro
"Almirante Cervera"
estaba en dique seco limpando fondos, cunha dotación de 564
homes. Os outros buques do Arsenal non
tiñan gran valor militar,
por anticuados ou por estar en reparacións: o
destructor "Velasco", un dos máis antigos e peor armados da súa clase, en obras; o "Xauen" e o "Uad-Martín@, dous gardacostas
comprados a Inglaterra trala l0 Guerra Mundial; os
torpederos T-2 e T-7, os máis antigos da súa categoría, de pouca
operatividade, e o vello transporte "Contramaestre Casado", sen
armamento.
Os xefes da sublevación no Arsenal, a saber: o Xefe do Estado Maior da Base, capitán de navío Manuel Vierna, o seu irmán Luis Vierna, capitán de fragata, o capitán de navío Francisco Moreno, xefe de armamentos do Arsenal, o seu irmán Salvador Moreno, capitán de fragata e o Axudante Maior Ángel Suances,
capitán de fragata,
contaron co apoio dos xefes de Brigadas de Instrucción, Escola de Mariñeiría e Academia de Maquinistas. Decisivo
ademáis será contar
entre os sublevados ó gobernador militar da
praza, o xeneral de infantería Morales, e os oficiais das
forzas de infantería de Mariña e de artillería de costa, que declaran o estado de guerra e ocupan o Concello e a Casa do Pobo. Tamén se dispón da Garda Civil, ó mando do capitán Barba.
Os enlaces do xeneral Mola,
o cerebro do golpe, estableceron contacto antes de marzo do 36 co
contralmirante Castro Arizcun, na reserva, que tomará o mando
da Base tralo alzamento; pero a dirección
efectiva do levantamento en Ferrol mantéñena os
irmáns Vierna e os Moreno; con Salvador Moreno conectan
a primeiros de xullo os tenentes xurídicos Garicano Goñi e Otero Goyanes, axentes de Mola en A Coruña.
A pesar de non
participar no deseño principal da
conspiración sucedeu en Ferrol o
mesmo que no resto das bases navais, a maioría dos
xefes e oficiais, descontentos coa política da
República de favorecer ás clases
subalternas da Armada, uniuse á sublevación por
motivos corporativos, mentres que a mariñeiría permaneceu fiel ó Goberno. Isto permitiu
que a maior parte dos buques se mantivese leal a pesar da sublevación dos xefes. Se a batalla decisiva polo control da cidade librouse no
Arsenal, determinante foi a morte do líder dos
mariñeiros do AEspaña@, o oficial de artillería Dionisio Mouriño. Este suceso foi mitificado na bibliografía de primeira hora. Mouriño saíu do acorazado, sobre as
sete da tarde do 20, dirixindo a douscentos mariñeiros coa
intención de rendir ós sublevados que dominaban a Porta do Dique do Arsenal, levando diante
a dous oficiais como reféns. Desde a caseta de
garda nesa porta, o capitán de corbeta Díaz del Río dispara a Mouriño, que cae morto. Antes, ó parecer, o propio Mouriño disparou á súa vez contra o capitán, dándolle na gorra. Os mariñeiros do AEspaña@ retiránse entón polo Campo de
Deportes, mentres lles disparan desde a
escola de Maquinistas e desde
Capitanía.
Retidos nos seus barcos,
sen poder contactar cos traballadores ferroláns, os
mariños fieis ó Goberno non tardarán en rendirse; o martes 21, dous hidroavións de Marín lanzan bombas e proclamas ó lado do
transporte "Casado" e a tripulación, que tiña ós oficiais encerrados, ríndese.
Desde a madrugada do
21 ata
o caer da tarde, as forzas que dominaban a Porta do Dique, mariñeiría de procedencia diversa
reforzada con artilleiros e persoal de intendencia, sosteñen un fogo continuo coas dotacións do ACervera@ e do AEspaña@. O primeiro destes buques comenzou a disparar os
seus canóns ás 9 da mañá, utilizando primeiro as
pezas de 47 mm., despois as de 76 de desembarco, e por último realizou polo menos un disparo co canón de 152
mm. de proa que derrubou unha das arcadas da terraza de Armamentos.
Segundo o relato do capitán de navío Francisco Moreno, nomeado
Xefe do Arsenal, nun informe4 dirixido ó Xefe da Base Indalecio Núñez, a invitación a rendirse que lle envía ó comandante do ACervera@ a media mañá Afue contraproducente; tampoco produjo ningún efecto el bombardeo de los hidros que fueron acogidos con un vivo fuego de fusilería por el buque@. Ás sete da tarde, a saída do ACervera@ do dique, xa a flote, parecía inminente, sen embargo desde o
cruceiro pídese parlamentar. Francisco Moreno
diríxese entón co tenente de navío do ACervera@ Sánchez Pinzón á Xefatura da Base onde
se acorda a rendición coa condición de que non se tome represalias contra a dotación do buque, e co fin de evita-lo derramamento inútil de sangue. Recóllese no texto que no
barco hai civís (obreiros do
asteleiro, mulleres -cargadoras de carbón- e
nenos), que serán desembarcados sen
armamento. Asinan Indalecio Núñez, xefe da Base Naval,
e Sánchez Ferragut, comandante doACervera@. O primeiro será ó pouco removido do seu cargo, o segundo condenado a morte e as condicións
pactadas esquecidas.
Mentres, ó capitán de navío Francisco Moreno lle chega a noticia de que o acorazado AEspaña@ tamén desexa capitular, o
que fará na mañá do 22. Entre os rendidos figuran suboficiais e mariñeiros doutros buques e dependencias,
estando tamén a bordo uns cincuenta
operarios do asteleiro militar da Maestranza.
Respecto ós outros navíos do Arsenal, o
gardacostas "Xauen" saíra ó mar, porque o seu comandante
pensaba que alí controlaría mellor á tripulación, pero ésta rebélase contra os oficiais
e dirixe o barco a Málaga. O gardacostas
"Uad-Martín" colaborou no
levantamento militar, coma o destructor
"Velasco", detendo ó torpedero T-2, onde a
dotación tomara o control e levara o buque a Pontedeume o
21.
Só os cruceiros "Libertad" e "Cervantes", e o
acorazado "Jaime I", que saíran cara ó sur por estar en
situación de navegación e combate, mantivéronse leais ó Goberno pola acción de
suboficiais e mariñeiría, podendo unirse á flota republicana. Probablemente Ferrol
estaría gañado para o bando
sublevado se permaneceran en Galicia estes tres navíos, que contaban con cerca de dous mil homes. Perdida a base naval de Ferrol, perdíanse tamén dous modernos
cruceiros -o "Canarias" e o "Baleares"- e catro minadores, que de seguida prestarían
servicio ós sublevados. O AEspaña@ e o ACervera@ serían, xunto ó AVelasco@, as principais armas do bloqueo dos portos da costa
norte republicana e da
conquista de San Sebastián.
4.4. Primeiros efectos da sublevación.
A sublevación contra o Goberno republicano en Ferrol produxo trinta
e dous mortos nos enfrontamentos,
dous menos que na capital da provincia. A cifra de afectados por arma de fogo
nos tres días de enfrontamento en Ferrol ascendeu a 121, máis dun tercio civís. O elevado número de baixas civís reflicte a confusión reinante, onde a
violencia desatada non foi despreciable, e que e os ferrolán botáronse á rúa para defender á República, inda contando con poucos medios.
Os xefes da sublevación establecen unha primeira organización de mando en Ferrol, baixo a autoridade do xeneral de brigada Morales. Con funcións de alcalde exerce desde o 24 de xullo o capitán retirado Vázquez Permuy, da
directiva de DRG-CEDA. Para exercer a censura de prensa é designado ó tenente coronel de Infantería Vázquez. Da orde pública faise cargo o
capitán da GC Jesús Barba,
mentres outros oficiais encárganse de telégrafos, teléfonos e de tranvías e transportes.
O persoal de ferrocarrís queda mobilizado desde o 25, debendo usar como distintivo un
brazalete amarillo e en caso de non presentarse ó traballo incurrirá nas
penas previstas no Código de Xusticia
Militar. Desde o 1 de agosto, por orde do Comandante Militar da Praza, queda
militarizado o persoal da Constructora Naval.
Ata
principios de agosto non se crea a primeira xestora municipal, integrada
por militares na reserva e militantes de CEDA, que preside Vázquez Permuy. O 18 de novembro
constitúese unha nova Corporación:
Como Alcalde-Presidente Antonio Vázquez Permuy (capitán de navío, na reserva, 70 anos); 11 tenente de Alcalde Victoriano Sánchez Barcaiztegui (contralmirante
retirado, membro de varios consello s de guerra); 21 Ten. de Alcalde: Juan Balás Loureiro (enxeñeiro industrial,
falanxista); 31 Ten. de Alcalde:
Evaristo Martínez (propietario); 41 Ten. de Alcalde: José Buceta
(médico e propietario); 51 Ten. de Alcalde:
Rogelio Rodríguez (mariño de guerra, retirado);
concelleiros: Francisco Rodríguez (xefe de
intendencia de Mariña, retirado), Javier
Casares Bescansa (médico da Armada,
retirado), Emiliano Pastor (propietario),
Oscar Pastor (enxeñeiro químico, falanxista); o resto de concelleiros son un obreiro, dous
propietarios e catro comerciantes.
A finais de xullo noméase o
capitán de navío Francisco Moreno,
asistente de Franco na dirección da represión en Asturias en 1934, como
Xefe da Flota Anacional@.
Como primeiras medidas
das novas autoridade militares en Ferrol podemos destacar: a requisa de armas e
radios; os rexistros domiciliarios; un horario restrinxido de apertura de
bares; o cese duns trinta empregados municipais: albaneis, peóns, ordenanzas, de arbitrios, conductores..., e o emprego do vapor de
pasaxe da Trasmediterránea APlus Ultra@ como prisión, sendo fondeado fronte á dársena do
Arsenal e enchéndose antes de terminar
xullo con seiscentos detidos. A primeiros de agosto do 36, o alcalde ferrolán ordena que se retiren os
carteis da Fronte Popular das eleccións de febreiro e os do
referendo do Estatuto de Autonomía. Ese mes os
falanxistas instalan o seu cuartel xeneral na Academia de Maquinistas do
Arsenal, onde se celebrarán moitos consellos de guerra.
O principal cambio
respecto ás corporacións republicanas do Concello de Ferrol é o menor número de sesións plenarias que se celebran agora e a disminución de asuntos políticos e de xestión tratados; cando antes as reunións eran
semanais, nos cinco últimos
meses do 36 celébranse seis sesións, tres para elixir xestoras municipais. O intento de borrón e conta nova é a actitude que se impón no modo de actuar:
restablécense os nomes das rúas da época monárquica pero incorporando novas denominacións, como
o cambio de ACalle Real@ polo de ACalle del Ilustre General Franco@ (18 de novembro de 1936), e logo aparece a nova
denominación da cidade: AFerrol del Caudillo@.
O mediodía do sábado 15 de agosto de
1936 noméase Xefe do Arsenal Militar ó contralmirante retirado Luis de Castro Arizcun, e Ferrol recibe o primeiro bombardeo aéreo da súa historia: un trimotor ()un Fokker F-VIIb de
LAPE, procedente de Madrid?) deixa caer bombas sobre a Constructora Naval e
inmediacións. Como resultado do
ataque, contestado polos canóns do ACervera@, prodúcese a morte dun obreiro e varios feridos, entre eles dúas mulleres e dous nenos -segundo outras fontes serían tres os mortos e once os feridos-. Entre ese día e o 28 de setembro,
cando as bombas causan catro mortos e varios feridos en Mugardos,
Ferrol sofre seis ataques aéreos, o que leva ás
autoridades militares a facer públicas medidas de protección, como determinar zonas
de refuxio: a estación do tren, dúas oficiñas bancarias, as igrexas
das Angustias, San Xiao e San Francisco; a
escola do traballo -na rúa Galiano- e o cine Ferrol. Ademáis disponse o oscurecemento da cidade, ó prohibirse o alumado público e comercial a
partir das nove do serán. Ferrol prepárase para a guerra, pero a violencia vai vir desde dentro.
Libraría Central Libreira. Rúa Dolores nº 2 15402 Ferrol
http://www.centrallibrera.com http://www.deferrol.com
http://www.leergratis.es Teléfono 981 35 27 19
CAPÍTULO V. O PROCESO REPRESIVO EN FERROL.
5.1. Procedementos
represivos.
A represión é unha acción do poder político realizada con violencia
ou coerción, polo que nela caben malos tratos, torturas, execucións, e accións de tipo
administrativo para castigar a persoas e a sociedades por motivos políticos. Nesta investigación centrámonos na aplicación máxima e irreparable da violencia: a morte do represaliado.
Dous grupos forman os
axustizamientos na comarca ferrolá desde xullo de 1936:
-11 Por sentencias de consellos de guerra que condenan a
morte por suposta rebelión militar, auxilio ou adhesión á rebelión, traición, sedición e outros delitos contemplados nos códigos
militares; os executados deste grupo son dous centos e medio.
-21 Por execucións irregulares, sen xuizo, afectando a máis de
catrocentos represaliados; en aplicación do
disposto nos bandos que declaran o estado de guerra, como nos casos das dotacións de mercantes republicanos capturados na costa norte, ou
xustificando paseos por supostos intentos de fuga, como son os casos de
dirixentes políticos de Ferrol.
A aplicación do bando de declaración do estado de guerra, vixente na provincia da Coruña desde o
20 de xullo, permitiu o fusilamento dun bo número
de persoas; concretamente seguindo o
artigo 41, que prohibía baixo pena de morte a tenencia de armas. O Código de Xusticia Militar de 1890 contemplaba o bando como fonte de
delito, de maneira que o bando veu a significar na práctica, nunha situación de preeminencia da
xurisdicción de guerra e dos códigos militares sobre os civís, a
ampliación da competencia da
xurisdicción castrense e a
elaboración dun Dereito penal que desnaturalizaba o contido
do delito de rebelión militar. O CXM
cualificaba como rebelión militar (art. 237) o
alzamento en armas contra a constitución do
Estado, contra o Rei, os Corpos Colexisladores o o Goberno lexítimo, pero o 30 de xullo de 1936, sen embargo, publicouse un bando da Junta de Defensa
Nacional1 que no seu
artigo 61 consideraba como
rebeldes, con efectos xudiciais, ós que propalasen
noticias falsas ou tendenciosas, ós posuidores de armas de
fogo ou substancias inflamables sen permiso, ós que
celebraran reunións, conferencias ou
manifestacións ou asistiran a elas,
e non estiveran autorizadas previamente. Este bando, en vigor ata 1948, serviu
logo tanto para execucións sen xuizo como para
condenas en consellos de guerra.
5.2. As prisións de Mariña.
Os lugares empregados
para ese fin en Ferrol foron instrumentos que favoreceron o proceso represivo,
abertos á intervención de
axentes ás ordes
do Xefe de Policía ou de milicianos ó servicio do Delegado de Orde Pública,
para eliminar ós encerrados que
escolleran, puidendo dispoñer dos detidos tanto os
xuices instructores para interrogatorios sen presencia de avogado defensor -co
uso da tortura- como os paseadores do mencer.
Utilizáronse varios lugares como prisións: no
Arsenal os cárceres da
"Escollera" e San Campio
(antigo "Cuartel de Presidiarios": o edificio rectangular de dúas prantas que hoxe ocupan a Biblioteca e o Museo Naval), ademáis de buques como o de pasaxe APlus Ultra@, o transporte
militar AContramaeste Casado@ e o mercante AGenoveva Fierro@ apresado polo destructor "Velasco"; e
cuarteis e a fortificación de San Felipe para os
presos do Exército.
Das prisións de Mariña coñecemos o número de detidos e a súa evolución (no apéndice). O APlus Ultra@ foi presidio desde finais de xullo
ata outubro do 36, cunha media de
ocupación de cincocentos
detidos. O "G. Fierro", capturado o 3 de setembro, prestou servicios
como tal en outubro e novembro antes de ser utilizado como minador, cunha ocupación media de 240 detidos. A partir do 1 de decembro hai datos do ACasado@, que albergou como máximo a
190 reos. Os 567 detidos do APlus Ultra@ a 26 de xullo son todos da Armada, deles 6 son
oficiais e o resto auxiliares, maquinistas, cabos e mariñeiros. O 10 de agosto embarcan nese buque da Trasmediterránea 57 civís que proceden do
cuartel de artillería e 36 do cuartel de
infantería de Mariña, o que faría chegar o número de detidos a uns 650, que
sumados ós da
"Escollera" daría unha cifra aproximada de
820 encarcelados. Son os buques APlus Ultra@ e AGenoveva@, sobre todo o
primeiro,os que ofrecen unha maior
ocupación, pero
en menos tempo que a "Escollera", o principal centro de
detención, cunha media de
douscentos reos nos tres anos da guerra. A primeiros de setembro do 36 había 788 apresados nás cáreceres da Mariña; logo as cantidades redúcense, con altibaixos en 1937 -entre 165 e 441 encarcerados- para
manterse superando os douscentos en 1938 e 1939.
Demostra a documentación das prisións da Armada que os
executados irregularmente entre agosto e outubro de 1936 son sacados da
"Escollera" e do APlus Ultra@ por mandato do
Delegado de Orde Pública, o capitán da Garda Civil
Victoriano Suances, ou do xefe de Policía, o
capitán de artillería Pagola.
A etapa de paseos coincide co cargo de Suances, desde o 10 de agosto a finais de outubro. O número de paseados sacados das prisións
neses tres meses, entregados a garda civís, milicianos ou axentes policiais, é de 134
(lista nominal no apéndice).
5. 3. A violencia
diaria.
En Ferrol os primeiros
fusilados, o 26 de xullo, son veciños de Betanzos; trátase de Julio Sas e Tomás Fuente, executados por hostigar ás forzas
militares na estrada que leva a esa
localidade, segundo a versión oficial.
O fusilamento, por un piquete do rexemento
de infantería de Mérida 35, tén lugar no cemiterio de Canido. A prensa difunde que se
lles aplicou o art. 41 do bando de estado de guerra, que castiga a
tenencia de armas.
O primeiro veciño de Ferrol fusilado é Pedro López Amor, oficial de máquinas do acorazado
"España". López Amor segundo a prensa sería
condenado a morte por sedición a bordo do "España", en consello de guerra de oficiais xenerais celebrado o 29 de xullo. Ó día seguinte, o xoves
30 de madrugada, Amor morre polos disparos dunha sección de
infantería de Mariña no cemiterio de Canido. Non
achamos nos arquivos o sumario aberto contra López Amor,
que entra o 26 de xullo no APlus Ultra@, do que desembarca o 29 por orde do Estado Maior da
Base, polo que consideramos como
probable que o maquinista fora fusilado
sen sentencia, por aplicación do bando declaratorio
do estado de guerra, dada a extrema rapidez coa que se obrou neste caso. De ser así, o primeiro fusilado tras consello
de guerra sería o contralmirante
Azarola, o 4 de agosto.
O13 dese mes o
concelleiro do PSOE Manuel Morgado e o empregado
municipal Fernando Carballo (de Unión Republicana), presidente do Comité da Fronte Popular de Ferrol,
son fusilados no cuartel de artillería. tras sentencia de
consello de guerra, e ata trinta
e dous mariñeiros do AEspaña@ serán pasados polas armas en
decembro de 1936. Pero non é
necesaria a celebración dun proceso sumarísimo como os sinalados, xa
que as máis das veces pásase polas armas sen
xuizo. O 15 de agosto, por un suposto intento de rebelión no cuartel de Dores (o de infantería de Mariña), son fusilados sen xuizo nove ferroláns, entre
eles un pai e o seu fillo (Gonzalo
Seoane, 39 anos, obreiro da construcción naval,
e Pedro Seoane, de 18 anos, libertario) xunto a un tío de Pedro, Francisco Pita, de Castro-Narón, e traballadores do asteleiro -dous de 21 anos- e un mozo de 17
(Vicente Couce, de Juventudes Libertarias, que no alzamento enfrontárase ós de artillería nas rúas cunha pistola).
Ó día seguinte, son sacados do APlus Ultra@ quince que son abatidos no cemiterio de Canido. Un deles é Xaime Quintanilla Martínez, presidente da
Federación Provincial
Socialista. Un médico de profesión, que contaba 45 anos e deixaba viúva -a
mestra Ángela
Ulla- e dous fillos. Fora o primeiro
alcalde de Ferrol na República, manténdose ata 1936. O seu
ingreso no APlus Ultra@, como detido
de Mariña prodúcese o 27
de xullo, este día o auditor da Base Naval
Rendueles ordena que o manteñan preso nese barco, sendo desembarcado o 16 do mes seguinte por orde do
Delegado de Orde Público, o capitán Suances. Quintanilla
xa fora detido en dúas ocasións desde o alzamento, as
dúas na súa casa2. Na
primeira, axentes de policía revisaron o seu
domicilio con esmero, ata os libros e
revistas da súa biblioteca sufriron a
pesquisa, quedando esparcidos pola
habitación, levándose logo ó médico que sería liberado ó día seguinte. Na segunda ocasión, os que
veñen a buscalo traen orde xudicial, aínda que Quintanilla non
foi, que saibamos, procesado en ningunha causa.
Juan García Niebla, mestre, da Institución Libre de Enseñanza, é outro deses quince. A súa escola de Canido foi visitada
polo periodista e político Luis Bello en 1930, do
encontro escribiu en El Sol de Madrid: "García Niebla dá clase a máis de 100 nenos -130 de matrícula- nun barracón de madeira, que foi de
Sanidade e logo dos exploradores. (...) hai alí orde, abundancia de
material, e sobre todo: a escola vive." O seu ingreso no APlus Ultra@ tén lugar o 11 de
agosto, saíndo o 16,
entregado con Quintanilla a axentes da orde pública.
A versión oficial sobre a morte de
Niebla e Quintanilla é exemplo da xustificación de crimes por referencias a pescudas e, conxuntamente, por supostos intentos de fuxida. A comunicación da Delegación de Orde Pública de
Ferrol, publicada na Voz de Galicia o 18 de agosto baixo o
titular "QUINCE FUSILADOS POR DESARMAR A LOS FALANGISTAS", sinala que
varios detidos no "Plus Ultra" son conducidos por forzas da GC e
falangistas, de noite, a un lugar non concretado, co obxecto de "practicar
gestiones sobre un supuesto depósito de armas y
concretar cargos", cando de repente os detidos lánzanse en masa sobre os gardas, tralo chamamento de García Niebla "a por ellos y
abajo los fascistas", desarmando a
dous falanxistas, é entón cando o xefe da GC dá orde de
disparar e morren os detidos.Os quince son enterrados nunha foxa común do
camposanto de Canido, como consta no rexistro deste cemiterio. A versión de que
Quintanilla e os demáis foron fusilados no castelo de San Felipe no tén razón de ser; hai que afirmar que o homicidio tén lugar en Canido, onde se
producían case a
diario os paseos de grupos enteiros de presos doAPlus Ultra@ e da
"Escollera". Non ten sentido que o Afusilamento@ fose no castelo e que os corpos fosen levados ó cemiterio de Ferrol. Os paseados eran eliminados ó carón da súa sepultura. Ademáis, na acta de defunción estendida no rexistro
civil ferrolán o 8 de setembro de 1936, cando Ferrol non tiña
anexionado aínda a Serantes, faise
constar que Xaime Quintanilla morreu en:
Aesta ciudad@, e por outro lado, Quintanilla era un preso de Mariña, e o castelo de San Felipe era un edificio do Rexemento de Artillería, do Exército.
Un escrito do capitán Pagola, xefe da Policía, dirixido ó Comandante Militar de Ferrol o 17 de agosto, ofrece a explicación oficial das mortes, e dá os nomes de dous do grupo executor: o falanxista G. Blanco e o garda
civil Casanova3.
Entre os paseados
o 17 de agosto atópanse o tenente de alcalde de Mugardos Ramón Ríos, sacado tamén do APlus Ultra@, e Alfonso Abrodes Rey, obreiro da construcción naval, de 23 anos, procesado na causa 212/36, a parte de catro militares procesados na causa 58/36 por
sedición a bordo do AEspaña@; un deles é Alfonso Raja, auxiliar naval. Os outros tres encausados son o
auxiliar Manuel Serantes, e
os maquinistas Ángel Monteagudo e
Cipriano Canosa, todos en prisión preventiva no APlus Ultra@.
Ó día seguinte, o martes 18,
oficiosamente nun monte de San Felipe, son abatidos dez presos da
"Escollera", segundo nota da Delegación de Orde Pública ó intentar fuxir, entre elas o
cenetista Mario Rico, obreiro da Constructora Naval, Guillermo Cedrón (do PCE), Venancio Pérez Blanco (comunista,
secretario da Juventud Socialista Unificada de Ferrol), o
concelleiro socialista de Fene Andrés Iglesias, o militante do PCE Carlos Pérez
Fachal e o traballador do Concello Manuel González Díaz.Os seus cadáveres foron sepultados no
cemiterio de Canido. Alomenos dous asasinados estaban procesados.
Venancio Pérez estaba imputado na
causa 39/36 polos sucesos no ACervera@ o 20 e 21 de xullo,
pendente dunha condena de doce anos a
petición do fiscal por agresión á forza armada. Foi sacado antes
da celebración do consello de
guerra, con outros detidos, e paseado,
como demostra este escrito do
Delegado de Orde Pública, o capitán Suances, dirixido ó xuíz instructor do sumario
o 20 de agosto e que xustifica o feito
coa chamada lei de fugas 4:
En contestación a su escrito de 19 del
actual, tengo el honor de manifestar a V.S. que el paisano Venancio Pérez Blanco, detenido en la Escollera, fue quitado por la fuerza pública, de dicha prisión, en la madrugada de
ayer y en unión de otros varios detenidos, para practicar
una diligencia relacionada con la existencia de un depósito de armas y documentación en los montes de San
Felipe, y al intentar fugarse, fue muerto por la Fuerza Pública.
Tamén o empregado municipal Manuel González, detido o 21 de xullo ó rendirse o concello ferrolán, estaba
procesado, no sumario 262/36 por rebelión
militar. O informe de Pagola dirixido ó xuíz instructor
desa causa, o tenente Nieto, o 18 de agosto, di del:
(...) es sujeto de pésimos antecedentes,
comunista destacadísimo, que en la huelga revolucionaria de
Octubre, fue uno de los agresores a los guardias municipales que estaban de servicio
en el Transformador del Teatro Jofre y de cuyo hecho fue condenado por el
Consejo de Guerra que le juzgó; al ser amnistiado con
motivo de las elecciones últimas, al llegar a
Ferrol y desde los balcones de la Casa del Pueblo, arengó a la muchedumbre para el triunfo de la revolución social. Es supuesto agresor de los Tenientes de Artillería, hecho ocurrido en la tarde del día 19 de julio pasado y fue uno de los que repartieron las armas en el
Ayuntamiento, tomando parte activísima en la agresión a las fuerzas al salir éstas a la calle5.
Catro días
despois, un novo escrito do capitán Pagola dirixido ó xuíz instructor Nieto:
(...) tengo el honor de poner en su conocimiento, que en la madrugada de
ayer y con objeto de practicar algunas diligencias respecto a armas y
documentos que según el significado anarquista Mario Rico
Cobas, tenían los del Frente Popular escondidas en los
montes de San Felipe y La Graña, intentaron fugarse el
citado Mario Rico y otros individuos, por lo que los que les conducían hicieron fuego sobre ellos, resultando muerto el mencionado, MANUEL
GONZÁLEZ DÍAZ y otros significados marxistas 6.
Este tipo de escritos
falsean totalmente os feitos. Os homicidios prodúcense en
Canido. Ademáis dáse a circunstancia de
que varios dos falecidos, detidos o 21
de xullo cerca do Concello, foran interrogados polo xuíz da 80 División tenente Nieto, instructor da
causa 182/36, que decide a súa liberdade o 17 de agosto
por non existir cargos polos que poidesen ser procesados.
Con esta nota e outras
semellantes publicadas na prensa evidénciase a
responsabilidade das autoridades na
represión violenta. Non só se practica o terror, faise publicidade del para darlle maior
efectividade .
O 20 de agosto é asasinado en Ferrol ó excrego Matías Usero Rey-Torrente,
de Unión Republicana. Usero era
personaxe moi popular na cidade, na que
nacera en 1875. Estudiou Dereito Civil e
Canónico en Santiago, ordenándose en
Mondoñedo. Exerceu
despois como misioneiro e
arcipreste en América, ingresando na Orde
Salesiana, na que ocupa altos
postos, e percorre Europa e Asia dando conferencias e estudiando as diferentes
relixións. A súa posición liberal ocasiónalle problemas coa xerarquía eclesiástica, ata o punto de que se lle prohíben parte das súas funcións sacerdotais. Ó chegar ó convencimento de que todas as relixións téñen unha verdade relativa abandona
o sacerdocio. En 1928 milita no PSOE e en 1935 é
vicepresidente do comité local de UR. É coñecido como orador e
erudito, amigo de Quintanilla, do pintor Bello Piñeiro, de
Castelao e do marqués de Amboage; o seu irmán Antonio fora alcalde de
Ferrol na dictadura de Primo de Rivera, pero nada lle salva de ser pasado polas
armas. Detido o 24 de xullo no seu domicilio de San Felipe (Serantes) ábreselle unha causa, instruída polo
tenente de cabalería Nieto. O fiscal, o 25 de agosto, resume os cargos dicindo que o
procesado dedicábase a "recoger
noticias auténticas o falsas por
radio, que comunicaba al pueblo y soldados@7, engadindo que no
rexistro domiciliario se lle ocuparon Ados escopetas de caza y
otra de salón, municiones y un
aparato de radio de gran potencia@. O caso non chega a
xuizo porque o 20 dese mes Usero é sacado
do cárcere de Ferrol por axentes do Delegado de Orde Pública, co
fin, dise en nota do director da prisión unida ó sumario, de trasladalo á "Escollera" por mandato do xuíz Nieto. O
falecemento explícao o capitán Pagola, en escrito ó mesmo xuíz:
Consecuente a su respetable oficio de fecha de ayer, tengo el honor de
poner en su conocimiento, que al ser cumplimentado el mismo y al
trasladar de Prisión al detenido a disposición de su Autoridad en unión de outros individuos, el ex-sacerdote Matías Usero Torrente, intentaron fugarse, consiguiéndolo dos individuos que se
encontraban a disposición Gubernativa, por lo
que la Fuerza que los conducía se vio en la precisión de hacer fuego sobre los
que huían, resultando muerto el referido Matías Usero y otros tres más.8
A nota explica a
morte por disparos de Usero e cinco máis, inscritos no
rexistro civil ferrolán o 21 de agosto,
detidos no Concello ou proximidades un mes
antes. Os seis foron sepultados en Canido, probable lugar da execución, como case trescentos casos
(que figuran no apéndice). Con Usero morrerían José Bueno, militante
socialista, propietario dun quiosco no
Cantón de Molins; Pedro Almazán, un mestre militante do PCE, de Narón; Manuel Teijeiro Williman,
dirixente comarcal de UGT, Francisco López
Chas, 27 anos, presidente de JSU de
Ferrol, e Manuel Pérez Verdura, garda municipal. A estes cinco o xuíz Nieto decretara a súa liberdade
o 17 de agosto, a pesar do cal permanecían
detidos na "Escollera", saíndo dela o día 20 para ser entregados
á Garda Civil
por orde de Suances, segundo consta na relación de
alteracións do cárcere.
O 27 de agosto, un
novo paseo múltiple tén como escenario Canido;
as víctimas son: Antonio Canosa, estudiante de 20 anos,
detido no APlus Ultra@ ata o seu desembarco o día
anterior por orde do Delegado de Orde Pública,
xunto a Francisco Cela, socialista, peón, de 26
anos; Manuel Argüeso, sindicalista de
CNT; José Novás, mestre de Mañón, afiliado a FETE-UGT, procesado na causa 215/36 por suposta rebelión militar; Antonio Deza,
presidente en 1933 da Asociación General de Dependientes de Comercio ferrolá, de
UGT, secretario de IR na cidade, e
Rodrigo Rodríguez, socialista de
Serantes, que fora vicesecretario da Agrupación
Socialista de Ferrol. Os dous últimos saíron da "Escollera" o
26, entregados a forza pública por orde
de Suances.
O domingo 30 é abundante en víctimas da represión, entre os dezaoito que caen ese día
aparecen sete tripulantes do ACasado@, executados tras consello de guerra, e once sen
xuizo, entre eles: o fillo do alcalde
Santamaría, Pablo Santamaría Mendiola, detido desde xullo no cuartel de Infantería de Mariña, que entra o 10 de agosto
no APlus Ultra@ e é desembarcado o 29 por
petición do capitán Pagola;
os irmáns Clavero de la Iglesia, un tipógrafo e outro cabo de artillería, ambos
de ideoloxía socialista, que con
Alfonso Cendán, outro militante
socialista, foron sacados da "Escollera", e José López Bouza, que presidía a agrupación ferrolá de Izquierda
Republicana e a
Diputación Provincial,
exgobernador civil en Lugo e Ourense. López Bouza
fora condenado a cadea perpetua en
consello de guerra celebrado o
12 de agosto, trasladado logo ó "Plus Ultra" e sacado dalí, como
Quintanilla e García Niebla, para ser paseado
en Canido, onde foi sepultado; o
mesmo lle sucedeu a Miguel Mendiguchía, capitán retirado de Infantería, militante de IR, condenado a perpetua no mesmo consello
que Bouza e paseado o 25 de agosto xunto a
veciños de Cedeira, Narón, Ares, Fene, Pontedeume..., en accións
xustificadas oficialmente polo Xefe de Policía de
Ferrol.
Na madrugada do 6 de
setembro, o mes de maior número de execucións na comarca ferrolá (220), son paseados
nas inmediacións de Canido vintecatro
homes; a maior parte deles proceden de
diversas localidades: once son de Cariño (tres
irmáns), dous de Cerdido, un de Cedeira..., xunto a veciños de Ferrol, como o funcionario de Correos Victoriano Requeijo,
vicepresidente do Círculo Socialista del
Centro.
Tampouco faltan mulleres
na fatídica lista: María Abella,
secretaria do Grupo Feminino Socialista, é
unha das fusiladas o 12 de setembro; o
domingo 20 caen cinco mulleres, entre as que achamos á socialista
María Otero e á Mérida Jiménez, secretaria da Agrupación contra la guerra y el fascio; o día 23 dúas máis caen baixo as balas: Milagros Nidáguila, militante de JSU, acusada na prensa de estar a bordo do
cruceiro "Almirante Cervera" no motín do
Arsenal, detida por axentes da Delegación de Orde Pública o
8, e a directiva ugetista de Cargadoras y Descargadoras na cidade,
Josefa Gómez, que presidira ademáis o Grupo Femenino Socialista. Josefa, unha
das mulleres que a cotío no porto cargaban os
barcos con cestas de carbón á cabeza, foi acusada oficiosamente de suministrar ese combustible ó acorazado "España".
O 10 de setembro cae o anarquista Francisco
Iturralde Cabeza de Vaca, creador da "Escuela Racionalista". Detido a principios de
agosto pola GC de As Somozas, onde
se agachaba coa súa familia, pasa á prisión da "Escollera" e
se lle abre un sumario por manifestacións contra
o alzamento, Aabandonando el trabajo dirigiéndose al
Ayuntamiento donde permaneció hasta momentos antes de salir el Ejército a
la calle@ 9. A causa aberta a
Iturralde queda sobreseída o 22 de agosto, pero
permanece na "Escollera"como Adetido gubernativo@, ata que o 9
de setembro é entregado a axentes do
Delegado de Orde Pública, para ser paseado no
cemiterio de Canido. A súa muller e os seus seis
fillos saen para Lugo ós poucos días. Dúas xornadas despois, o sábado 12, morre de igual forma Arturo Noguerol, secretario do concello
de Serantes, xerente da revista cultural
"Nós" desde o seu primeiro número, en 1920, ata
1923. Noguerol publica entre 1920 e 1930 once traballos nesa revista dirixida por Vicente
Risco e Castelao. Anque non ten actividade
política destacada, é detido a principios de agosto por "propalar noticias tendenciosas", segundo
nota na prensa, pasando á cárcere da
"Escollera", da que sae supostamente en liberdade
o 6 de setembro.
O 13 de setembro, ás seis media da tarde, en
cumprimento de sentencia de
consello de guerra pásase polas armas na Galería de Tiro do Arsenal a
Santiago Expósito, un obreiro da
construcción naval, de Izquierda
Republicana. O tribunal militar considérao culpable de insulto á forza armada, ó ser
autor de disparos ás forzas de Infantería de Mariña, sen causar baixas, na
rúa Taxonera, nos días do
alzamento.
O martes 15 dese
mes son fusilados catro
tripulantes do vapor de transporte AAlfonso Senra@, capturado
catro días antes polo bou armado ACiriza n1 4" á altura de Xixón. Este
barco saíra de Barcelona con
destino a Bilbao cun cargamento de víveres (patacas, alubias, viño, fariña e azucre) sendo requisado polo Goberno da República en Málaga, o 4 de setembro,
ordenándoselle facer
porto en Xixón e Santander. O ASenra@ debía chegar de noite ó porto asturiano coas
luces apagadas, seguindo as indicacións do Acomité rojo@ do barco. Os
catro fusilados son membros dese
comité, segundo
a declaración do mesmo capitán do vapor: o oficial 21 Carlos Mayobre, de
Ferrol; o 21 maquinista Arturo González, de Xixón, e os mariñeiros Faustino Dios, de Camariñas, e
Eduardo Angustia, de Pontevedra. Con data do 14 de setembro propón o auditor da Base Naval Rendueles nun escrito dirixido ó vicealmirante Núñez, Xefe da Base, o
fusilamento dos catro tripulantes, Acomo comprendidos en el Bando de Guerra@10, e a incautación para o ATesoro Nacional@dos víveres do ASenra@ e 1.200 pesetas achadas a bordo. O fusilado Mayobre
entrega para os seus familiares: un catecismo, o seu nomeamento de oficial e unha carteira con
fotografías.
O mesmo 15, sinalado para a execución, o auditor propón outro fusilamento:
(...) por haber hecho disparos a a fuerza de Infantería de Marina en el campo de Batallones, causándole un herido, propongo a V.E. que como comprendido en el Bando de
Guerra, a las seis de a tarde de hoy sea fusilado en el Arsenal, el marinero
fogonero Juan Miró Melón, que pertenecía al Cervera11.
O 16 de setembro, entre dezaseis asasinados no
cemiterio parroquial de Serantes achamos a un albanel, un pintor, un
profesor de música e un mozo de só 18 anos, José Ares Abelleira, de Juventud
Socialista Unificada de Serantes, responsable de propaganda no PCE ferrolán. Tres alomenos foran detidos por axentes de Suances, segundo El
Correo Gallego.
O procurador Guillermo
de Cal falece tamén o 16 de setembro de 1936, a carón do
cemiterio de Maniños-Fene, a consecuencia
de "disparos de fusil hechos por la guardia civil al pretender huir",
como reza a inscrición no rexistro civil. Ó día seguinte, outra acción de
Rendueles, aceptada polo Xefe da Base
Naval, provoca a execución de quince
tripulantes máis doAAlfonso Senra@. O escrito do
auditor sinala:
Como resultado de la información practicada en el día de ayer, he comprobado
que los individuos de la dotación del vapor AAlfonso Senra@ que al dorso se reseñan, todos los cuales confesaron pertenecer a
Asociaciones marxistas, durante el viaje de dicho buque mantenían y auxiliaban la actuación del Comité rojo del mismo, dejando sin efecto el mando del Capitán con el fin de hacer llegar a manos de los rebeldes del Norte el
cargamento de víveres que el barco conducía por disposición del Comité de Guerra del Frente Popular de Málaga.12
O texto tén data de 17 de setembro, e a
execución prodúcese ás doce desa
mesma noite, en Canido. Máis de 2.500 pesetas das víctimas son incautadas tralo fusilamento.
A mediados de mes ábrese un
sumario para Adepurar la conducta y
actividad política@ de doce gardas municipais de Ferrol, relacionados
na prensa13, e Ase cita a los ciudadanos que tengan que deponer algún caso concreto en favor o en contra de los encartados, que pueden
hacerlo a las horas de diez a doce y de cuatro a seis, todos los días laborables@. Entre os mencionados está o garda
Ricardo Cana, fusilado en 1938.
O 22 de setembro é un dos días máis negros en canto a número de
executados na comarca, nada menos que trinta
e tres, sacados na maioría da
"Escollera" do Arsenal e do APlus Ultra@ por forzas ó servicio da Delegación de
Orde Pública e fusilados no cemiterio de Serantes; entre eles: Nicolás Méndez, de Mugardos, vocal
do Sindicato de Pescadores, Marineros y demás Oficios de CNT; Victoriano
Rascado, mecánico, concelleiro fronte populista de Mugardos; Manuel Vilar, mariñeiro da Armada; Salvador Vez Vales, da Graña-Ferrol,
e o seu irmán José León, comunistas segundo a prensa; Armando Martínez, electricista, preso na "Escollera", entregado o 22 á forza pública por
mandato do Delegado de Orde Pública, con José Hermida,
camarero, de Ferrol e Antonio
Veiga, fogoneiro da Armada, os dous de
Ferrol, segundo consta no parte de novidades desa prisión; a
lista complétase con José Martínez Porto, militante
socialista, albanel de 24 anos; José García Grande, socialista, encargado da oficina de Telégrafos de Ares; Benigno López, do Sindicato de Industria Pesquera de Mañón, de CNT; Fernando Vázquez, 19 anos, ferreiro
de Fene; Miguel Rey, socialista, barbeiro; Marcelino Pampín, obreiro da construcción naval, veciño de Serantes, e Argimiro Rojo,
irman do militante do PCE Ángel, inda que,
segundo fontes orais, non
militaba no partido.
Entre o 25 e o 27 de setembro son fusilados
no cemiterio de Serantes corenta
e dous homes do vapor AUdondo@, en grupos de catorce por día. O
barco, matriculado en Bilbao, viña realizando transportes
de carbón de Xixón a Barcelona e foi capturado o
12 ó norte de Xixón polo
bou artillado ATritonia@14. Trasladado a Ribadeo, a súa tripulación ó completo, formada por
corenta homes, e dous pasaxeiros,
son condenados a morte en aplicación dos bandos, Apor traidores a la
patria@ segundo
a proposta do auditor Rendueles, confirmada polo xefe da Base Naval, o vicealmirante Núñez, nunha de sus últimas actuacións na súa carreira militar, xa que sería cesado o 24 e sustituido polo militar retirado Castro Arizcun. Entre
os executados están dous afiliados a CNT.
Un é José Fernández, de Muros, que se dera de baixa nas Milicias Populares
Gallegas de Madrid para trasladarse a Valencia, co fin de prestar servicios
na Mariña como fogoneiro; levaba
un carné de afiliado ó ASindicato de la
Industria del Transporte@ de Valencia. Nas súas declaracións afirma que se dirixía ó norte para chegar a
Muros. O outro pasaxeiro de filiación cenetista é un empregado de Telefónica, Santiago Cela, de
Madrid. No informe do capitán de corbeta F. Parga,
asinado en Ribadeo a 15 de setembro, expónse que:
(...) como resultado de las informaciones practicadas y de la impresión personal recogida por el que suscribe ante los interesados, la
impresión de conjunto del que suscribe, es la de que
pudieron destacarse como presuntos inocentes los siguientes tripulantes:
El tercer oficial, Don Luis Morote Chapa; el radiotelegrafista Don
Fernando Cuadrado Sancha; el Contramaestre José Sendón Seoane; el primer maquinista Don Bernabé Caicoya Sánchez y el mayordomo
Francisco Arruabarrena.
Como presuntos culpables, destacados por sus cargos y antecedentes,
pueden señalarse los individuos:
Félix Berrueco Rojas, mozo del vapor; Fidel Sarriugarte
Goicoechea, fogonero; Santiago Cela López, pasajero y José Fernández Santiago, pasajero. 15
As dúbidas do capitán non tiveron eco no
pensamento do auditor Rendueles que decidiu o fusilamento dos corenta e dous do
"Udondo".
O Estado Maior de Ferrol
recibirá en outubro a
cantidade de 9.521 pesetas,
entregadas pola dotación e pasaxeiros do vapor, ademáis de vinte
libras esterlinas, un aro e un anel de ouro, un monedeiro de prata, e dúas cadeas de ouro con medallas de ouro
e de prata.
O 28 de setembro son
sacados da "Escollera" e do APlus Ultra@ oito
militares procesados polos sucesos no ACervera@. Serán paseados cerca
de Canido entre o 29 e o 30 e enterrados
nunha foxa común.
Os executados estaban
procesados por abandonar o ACervera@ o 20 de xullo
pola porta norte da Constructora Naval, dando Agritos de Viva la República y el Frente Popular, desoyendo los requerimientos y consejos del
conserje, para que desistieran de su actitud,
salieron a la calle con armamento
para combatir -no cabe duda alguna-
contra los soldados del Ejército que defendían la
causa de España, siendo más tarde detenidos en la población y desarmados por las tropas Nacionales @16. Un escrito do comandante do vapor prisión AGenoveva Fierro@ do 9 de outubro, dirixido ó xuíz instructor da causa 59/36, explica ante o
requerimento deste o paradeiro dos detidos cabos de fogoneiros
Nicanor Martínez, Isidro Grandal e os
mariñeiros Daniel Varela, Castor Porta, Eusebio Faramiñán e Pio Rodríguez dicindo: Atengo el gusto de
comunicar a V.S. que los citados individuos, desembarcaron del PLUS ULTRA en 28
de Septiembre, por orden del Jefe de Policía, para
practicar diligencias.@17 O 16 de outubro é Pagola,
o capitán do rexemento de artillería en
funcións de xefe de policía da
cidade, quen escribe ó xuíz instructor que os referidos:
(...) fueron pasados por los armas el día 29 de septiembre ppdo., habiéndose dado cuenta de ello al Excmo. Señor Vicealmirante Jefe de la Base Naval Principal en oficio n1 2.889 de 30 del mismo mes. 18
En outubro continúan, inda que en menor número, as execucións irregulares que en
agosto e setembro eran cotiáns; así, o domingo 11 caen dezaoito
persoas, veciños de Ferrol e doutros puntos da comarca, como o concelleiro de Fene
Eugenio Casal, procesado na causa 505/36 por suposta rebelión militar, e tres detidas o 21 de xullo fronte ó edificio
municipal de Ferrol, decretando o xuíz Nieto a súa liberdade sen cargos o 16 de
agosto, permanecendo logo como Adetenidos gubernativamente@; son: Carlos Dobarro, dependente de 18 anos,
militante de J.S.U.; Secundino Guimarey, de 28, e o industrial Vicente Fernández. Estes crimes deberon cometerse no cemiterio de Serantes.
En novembro de 1936 co
nomeamento dun novo Delegado de
Orde Pública, o tenente de cabalería
Nieto, xuíz permanente da 80 División en Ferrol, cesan as execucións
irregulares como método represivo
predominante; os paseos van ser máis illados agora, pero
non desaparecen e afectarán sobre todo ós fuxidos. Tamén serán máis escasos os fusilamentos sen xuizo previo en
aplicación directa dos bandos,
inda así, a finais de outubro prodúcese un
novo fusilamento masivo por bando
militar, sen determinar que artigo do mesmo se aplica. A decisión do auditor leva á morte a dez tripulantes do vapor ADómine@, incautado
pola Armada, tras determinar que se tramou nel un compló para apoderarse do barco e pasarse ó inimigo.
No expediente recóllense as declaracións autoinculpatorias de varios tripulantes recoñecendo a existencia de reunións na
cociña doADómine@ nas que se falaba de
reducir ós oficiais, botando ó mar a algún incluso, no momento en
que se estivese preto de Xixón. Os interrogados
declaran ademáis a súa ideoloxía socialista ou
comunista. A facilidade coa que obteñen as confesións fan pensar no uso
de malos tratos ou coaccións.
O 30 de novembro,
Rendueles escribe ó Xefe da Base Castro
Arizcun:
(...) procede que V.E. se
sirva disponer que a las cinco de a tarde de hoy, na Punta del Martillo de este
Arsenal, y en presencia de las fuerzas, para que ello sirva de ejemplaridad,
como lo requieren las actuales circunstancias; sin previa formación de juicio ni más trámites, sean pasados por las armas. 19
Os dez executados, seis
con residencia en Barcelona, téñen entre 19 e 33 anos.
O consello
de guerra máis importante de 1937,
polo número de
acusados, é o que condena a 17
tripulantes do vapor "Mar Cantábrico", da flota
republicana, apresado polo
"Canarias" en marzo dese
ano. Os condenados por rebelión militar son pasados
polas armas entre o 8 e o 9 de xullo na "Punta del Martillo" , o
dique que cerra a dársena do Arsenal.Os
axustizados son sepultados nunha foxa
común no cemiterio de San Mateo-Narón, a poucos kilómetros de Ferrol, a
plena luz do día e ante a presencia de
numerosos veciños desa
parroquia. Non son os únicos defensores da República que tras caer presos son
xulgados en Ferrol e condenados á máxima pena. O 17 de abril de 1937 son fusilados en San
Felipe oito carabineiros da provincia de
Ourense, entre os que destaca o comandante Ayala, que ocupaba a xefatura do
corpo nesa cidade no momento do
alzamento.
Houbo quen intentou
escapar á represión agachándose, como o alcalde de
Serantes, Porto Leis, de Izquierda Republicana, amigo de Casares
Quiroga. A casa de Porto recibira a visita da GC xa nos primeiros días do alzamento. A muller de Porto
dera a luz a unha filla unha semana antes -xa tiñan outra
de dous anos- e os gardas rexistraron
ata debaixo da cama onde
estaba convalecente do parto. Alejandro Porto, autor de poesías en galego e castellano (AIntemperancias poéticas@, 1933), permaneciu fuxido ata ser detido o 31 de xaneiro de 1938. A detención foi realizada por milicianos de Serantes en casa do doctor Fajardo,
militante de CEDA. Polo publicado entón na prensa, baixo titulares como Adetención de un funesto extremista@ o Acaptura de un alcalde rojo@, sabemos que Porto se
ocultou en varios domicilios e nas covas
da costa, onde enfermaría ata o
punto de necesitar a un médico, e ó acudir á consulta foi apresado polo
xefe de milicias de Serantes, Saturnino Velo, e dous milicianos máis. Os periódicos recollen que se fixo
cargo do detido a Garda Civil de Ferrol e que se detivo tamén baixo a acusación de encubridores a
estes veciños de
Serantes: Modesto del Río, un labrego de 57 anos, Jesús Miño, labrego de Mandiá, e tres
irmás de Sta. Mariña,
ingresando todos no cárcere de Ferrol.Os homes
non deberon entrar realmente no penal ferrolán; no
rexistro civil de Serantes inscribíronse en outubro de 1940
os falecementos de Jesús Miño e de Avelino Landeira,
un carpinteiro de 34 anos, certificándose que a defunción prodúcese entre o 1 e o 2 de
febreiro de 1938 a consecuencia de Aheridas de arma de fuego@, mentres
ata 1943 non se inscribe a morte
de Modesto, situandose na mesma data, polo
que supoñemos que os detidos -entre eles Porto- foron paseados ó día seguinte do seu
apresamento.
Ferrol e o seu contorno,
Serantes, foron escenario de actos represivos que tiveron como víctimas a poboadores da comarca e de fóra dela,
de maneira que nos dous concellos localízanse 566 execucións (345 irregulares e
221 sumariais). Ese número significa o 80 % da
cantidade de execucións (715) sucedidas na comarca, sendo os lugares escollidos para
realizalas:
-O cemiterio de Canido, lugar de paseos
diarios e de execucións regulares no 36.
-O cemiterio de Serantes, para paseos e
execucións en aplicación dos bandos por autoridades de Mariña en
1936.
-As instalacións do Arsenal Militar (a "Punta del Martillo", a
"Cortina"-o dique do oeste, protexido cunha batería artilleira de cen troneiras- e a "Galería de Tiro"), para fusilamentos dos condenados en consellos de
guerra de Mariña ou en aplicación de bandos; aquí suceden alomenos143
execucións ata decembro de 1939.
-O castelo de San
Felipe, para pasar polas armas a condenados en consellos de guerra do Exército, con 71 fusilados contabilizados.
O total de domiciliados
en Ferrol-Serantes executados entre 1936 e 1939 supera os douscentos, 226, como
un número mínimo comprobado
documentalmente. Desa cantidade, alomenos 140, o 62 %, foron
pasados polas armas sen sentencia previa.
Libraría Central Libreira. Rúa Dolores nº 2 15402 Ferrol
http://www.centrallibrera.com http://www.deferrol.com
http://www.leergratis.com Teléfono 981 35 27 19
CAPÍTULO VI. OS CONSELLOS DE GUERRA.
6. 1. Consideracións previas.
Analizamos os xuizos
celebrados en Ferrol entre agosto de 1936 e decembro de 1939 con tribunais militares que condenaron a morte a civís e
militares acusados de rebelión, sedición ou traición por defender o réxime republicano. Examinamos máis das tres cuartas partes dos sumarios do período 1936-1939 que supuxeron execucións: o 78
%, que provocaron o 87 % das mortes por
consellos de guerra celebrados na cidade entre xullo do 36 e decembro de 1939.
Foi en 1936, no seu segundo semestre, cando
se abriron máis causas, disminuíndo logo, sobre todo en 1938 e 1939, reducíndose ademáis os
sumarios nos que aparecían varios encausados.
CADRO 2.
Sumarios examinados de consellos de guerra
celebrados en Ferrol, 1936-1939.
Ano Mariña Exército N1 Penas de morte Excs./sumario
1936 27 13 40 149
(M: 108, E: 41) 3'725
1937 10 9 19 64 (M:
39, E: 25) 3'368
1938 3 1 4 7
(M: 5, E: 2) 1'750
1939 2 0 2 2 (M:
2) 1
Totais 42 23 65 222 (M: 154, E: 68) 3'415
(M= Mariña; E= Exército).
A maior intensidade represiva media deuse en 1936 (con 3'7 executados
por sumario), producíndose o dobre que en
1937. Dáse unha maior
mortalidade nos consellos de guerra
celebrados pola Armada, cada sumario produce de promedio 3'66 execucións, mentres no Exército cada causa conleva de
media case 3 fusilamentos.
Nos 65 sumarios foron
procesadas case setecentas persoas (698,
370 militares), producindo 222 fusilados, 188 penas de perpetua, 20 de 20 anos,
6 de 15 anos, 39 de 12 anos, 12 de 10, 10 de 8 anos, 4 de 6, 1 de 4, 1 de 3, 1
de 6 meses e 70 absoltos. Dos 700 procesados foron xulgados en
consello de guerra 574 (o 82 %); o resto foi encausado en rebeldía ou viron sobreseída a causa. Deses 574
foron absoltos o 12 %, mentres case o 39 % era executado, o 33 % condenado a
reclusión perpetua (30 anos) por
sentencia directa ou por conmutación da pena de morte, e o
16 % restante a penas de cárcere de duración igual ou inferior a 20 anos e un día.
6. 2. Descrición de sumarios.
6. 2.1. Na Armada.
O caso Azarola e a causa 19/36. Abriuse o 24 de
xullo, sendo unha das primeiras
ocasionados polo alzamento -abriríanse preto de mil antes
de acabar o ano-, e procesando en primeiro lugar ó
contralmirante Azarola Gresillón, Xefe do Arsenal
Militar de Ferrol desde novembro de 1934,
ministro de Mariña no goberno de Portela Valladares en 1935.
Natural de Tafalla (Navarra), Azarola tiña 61
anos. O xuíz instructor designado foi o xeneral de brigada
de infantería de Mariña Jesús Carro,
como fiscal actuou o coronel auditor da Base Conde Pumpido, e como defensor o
capitán de navío Pablo Hermida, que o
24 de agosto sería detido por policías da Delegación de Orde Pública xunto a tres maquinistas; acusados de
concomitancias e como desafectos á causa do movemento redentor de España, foron propostos para sufrir desterro e perda de emprego. Presidindo
o tribunal de oficiais xenerais figura o
contralmirante Vial e como vocais: o contralmirante Sánchez
Barcaiztegui, o contralmirante Trullenque, o xeneral de intendencia da Armada González, o
xeneral de artillería da Armada Vela, o
xeneral de sanidade da Armada
Belascoain, o coronel do rexemento de
artillería n1 2 Corsanego, e o coronel González, de infantería de Mérida 35.
Este tribunal condena a
morte a Azarola o 3 de agosto, aceptando a petición do
fiscal baseada en:
un delito
de abandono de destino del Jefe del Arsenal ante rebeldes y sediciosos, inhibiéndose en sus funciones, retirándose a sus habitaciones particulares y oponiéndose a que se declarase el estado de guerra en esta plaza1.
No consello
de guerra, celebrado no cuartel de infantería de Mariña (cuartel de Dores ou de Batallóns, en
Esteiro) o defensor de Azarola pediu unha
pena de seis meses e un día a doce anos de prisión, aceptando o delito de inhibición do seu
defendido. O fiscal Conde Pumpido
solicita a pena de morte. A vista iníciase ás nove da mañá e termina ás dúas e cuarto, cando
o tribunal se retira a deliberar. Azarola é
executado ó día seguinte, no mesmo cuartel.
Entre as declaracións
aportadas ó sumario destacan as
doprocesado, a do xefe do Estado Maior Vierna e as dos sublevados Francisco
Moreno e Ángel Suances.
Azarola explica a súa conducta cando o comandante de artillería Uriarte, enviado polo
Gobernador Militar, lle pide no despacho,
sobre as 15.15 do histórico 20 de xullo, que se
sume á sublevación: Aconsideraciones de carácter militar me impedían en absoluto el
sumarme a un acto que consideraba sedicioso (si bien inspirado en las más nobles intenciones)@.
Ó xuíz instructor Azarola expónlle que a súa actitude nunca foi
contraria ó movemento, inda que
sen participación activa nel, por
estimar que un compromiso de honor, e de dignidade, lle impoñían adhesión incondicional ó Goberno.
O xefe do Estado Maior
da Base, Manuel Vierna, narra por escrito a serie de sucesos que se
producen entre o 20 e o 22 de xullo, cualificando os feitos de insurrección revolucionaria, que empezaría ás 15.20 horas segundo a súa declaración, co estalido de tres Abombas@, momento no que os
obreiros da Constructora Naval abandonan o
traballo, disolvéndose a xente con disparos de fusil efectuados desde o
paseo de Herrera e desde o Goberno Militar. A continuación resume as situacións nos diferentes
barcos, e sobre Azarola manifesta: Adesde el primer momento la actitud del C.A. [contralmirante]
21 Jefe ha sido de
desobedecer las órdenes emanadas de E.M. [Estado
Maior] oponiéndose a que se cerraran
las puertas del Arsenal@ cando a manifestación de xente pedindo armas.
O capitán de navío Francisco Moreno
declara que Azarola manifestoulle no
camión que o conducía detido:
Aque se había inhibido en la defensa del Arsenal@.
Outro declarante, o
capitán de fragata Ángel
Suances, asegura que ás dúas e media da tarde do 20 presentáronse na
Porta do Parque un ou dous camións ocupados por paisanos
que piden armas, ó que se negou como
comandante da garda, tralo cal ordenou pechar a porta. Foi logo ó despacho de Azarola
para explicarlle o sucedido, pero aquel intentou tranquilizalo dicindo que non
pasaba nada: Ael Contralmirante puso
en duda que pudiese alterarse el orden, pues tenía la
promesa del alcalde de que nada iría contra el orden@.
Outras declaracións de testemuñas falan dunha suposta
comunicación telefónica entre Azarola e o alcalde Santamaría, e de
que o Concello estaba en contacto coa
rebelión nos buques AEspaña@ e ACervera@, intentando facer ver
un suposto acordo entre o Xefe do Arsenal e os chamados Arebeldes@. Esta conexión non queda probada, pero Azarola vese condenado a morte por unha
suposta deixación do seu deber ó non impedir os chamados feitos revolucionarios do pobo e das dotacións amotinadas no Arsenal, considerados actos de rebeldía polos sublevados. O argumento do defensor de Azarola de considerar a
súa actitude como de Ainhibición@ non é atendida polo tribunal. O defensor expón no sumario que o exministro de Mariña
(...) se inhibía del movimiento, pero
que no se oponía, que lo veía con simpatía, pero que no podía adherirse por circunstancias del pasado, que como queda expuesto, le
habían quedado aquellos compromisos de honor de
sus actuaciones en el Gobierno. No podía tampoco prestar su conformidad a la salida de las fuerzas a la calle
y a la declaración del estado de guerra, sin la existencia de
una previa orden del Gobierno@2.
Outro argumento do capitán Hermida é que a inhibición de Azarola prodúcese antes dos primeiros
disparos no Arsenal, antes dos primeiros actos de rebelión, polo que se o tribunal consideraba
esa actitude como abandono de destino, nunca se podería
considerar ante rebeldes ou sediciosos. Solicita para o acusado a pena que
define o punto 31do art. 161do Código Penal da Mariña de Guerra (seis meses e un día), pero ó contralmirante se lle
aplica o punto 11 , que castiga ó que abandone o seu posto Amandando guardia, ronda,
avanzada o cualquier fuerza en
servicio de armas@ coa pena de morte Asi fuera al frente del
enemigo o de rebeldes o de sediciosos@. De non aplicárselle este punto viríase abaixo a argumentación xustificativa do alzamento: a de facer fronte
a unha revolución da Fronte Popular. A condena
de Azarola está forzada pola necesidade de lexitimar o alzamento: se non hai
rebeldes en Ferrol cando Azarola
inhíbese do cargo, non tería obxecto
o movemento militar.
Ó sumario 19/36 únese o proceso realizado
en agosto de 1938 contra o capitán de Infantería de Mariña retirado, Ramón Cebral
Sueiras, de 46 anos, militante socialista, que fora detido no seu domicilio de
Serantes nese mes tras un rexistro no
que se lle descubriu oculto, en roupa interior, nun vano da escaleira
disimulado tras unha cómoda. A detención veu provocada polas
sospeitas que levantou a inscrición do nacemento dun fillo
no rexistro civil, xa que se lle dera por fuxido.
O primeiro que tén que
responder Ramón Cebral ó prestar declaración para o sumario é que fixo en xullo de 1936;
sinala que o 20 dese mes estaba na praia da
Gándara e que regresou á casa ó escoitar que houbera
disparos en Ferrol. Levou logo ós seus fillos ó campo, como fixo moita
xente, regresando de noite ó domicilio, onde estivo agachado todo o tempo, ignorando
todos, agás súa nai, muller e fillos
onde estaba e que non se
presentou ás autoridades por temor
a represalias pola súa militancia política.
O resto das
preguntas refírense á súa actividade política no período da República. Contesta ó xuíz instructor que en 1934 estivera detido cincuenta días polos
sucesos de outubro, sendo sobreseído o sumario; dentro do PSOE desempeñou o
labor de administrador de El Obrero e foi apoderado nas eleccións de febreiro de 1936; que non instruiu militarmente ás Juventudes Socialistas nin nunca llo propuxeron; que non
pertenceu a secta masónica algunha,
inda que o coronel médico Carballa e un maquinista lle insistiron para que o fixese; que no
Partido Socialista había dous maquinistas da
Armada, e en IR estaban Mendiguchía (militar retirado, paseado
en agosto do 36), e outros dous.
Como antecedentes na súa contra únense ó sumario as declaracións de tres políticos da dereita local: Pérez Barreiro (avogado que presidiu a Unión Regional de Derechas de Ferrol, de CEDA), Borrás (de Renovación Española) e Cotovad (do Partido Radical). Estes dan por segura a
personalidade revolucionaria do
acusado, que aparecía alá onde había
problemas de orde pública. Tamén na súa contra figuran no
sumario declaracións de Agardas de seguridade @ que no Concello o 20 de xullo vérono
portando pistola, polo que será acusado estar no Consistorio Acon armas y ocupado en
menesteres revolucionarios, al lado del
alcalde y demás dirigentes@.
A sesión do consello de guerra de oficiais xenerais celébrase o 3
de setembro de 1938. Resultando que foi
afiliado á Agrupación
Socialista, di o fallo, onde desempeñou cargo directivo; que en 1932 foi visto no grupo que Atumultuariamente@ asaltou o local do periódico católico La Verdad e unha librería,
incendiando enseres e efectos; que en 1933 Aacaudillaba un grupo de
mozalbetes@ que arrancaban carteis
electorais dereitistas, Amaltratando a las personas que los fijaban@; que en 1934 foi detido como consecuencia da revolución de
outubro, corréndose o rumor de que se
esta triunfaba sería nomeado
Gobernador Militar da Praza, e Aque poco tiempo antes de
producirse el Alzamiento Nacional anunciaba la rebelión, y en términos exaltados se expresaba diciendo que debía hacerse supresión por muerte violenta de determinadas personas y familias
antimarxistas@, considera o tribunal
que os feitos do procesado o 20 de xullo constitúen un delito de rebelión militar, previsto
e penado no artigo 128 do Código
Penal da Mariña de Guerra, e que a súa participación foi a de autor
directo.
Na decisión do tribunal militar
pesan feitos do condenado anteriores ó alzamento, no seu día perfectamente legais: cargos directivos nas agrupacións socialistas de Ferrol e Serantes, e na administración dun semanario. Califícase ó reo como un revolucionario que busca a destrucción do réxime republicano, por
eso se acode ó seu
comportamento en outubro de 1934 e dáse como innegable un
rumor, o de ser o posible AJefe Militar@ da revolución
socialista.
O caso do acorazado
"España". Deu lugar a varios
sumarios, o 58/36 é un dos máis importantes
pola cantidade de procesados (71
militares) e o que máis condenas a morte produce
(32). Tén como instructor ó tenente coronel auditor Jesús de Cora, que o 14 de agosto inicia as actuacións coa declaración do auxiliar naval
Alfonso Raja, preso no APlus Ultra@, paseado tres días despois
xunto a tres procesados máis na causa e outros
(Quintanilla, García Niebla...).
No
escrito de conclusións provisionais que realiza o fiscal faise un relato do acontecido no AEspaña@. O luns 20 de xullo, nas primeiras horas da
tarde, o comandante accidental do acorazado, o capitán de
corbeta Antón, ordena que saia a
terra unha compañía de desembarco composta por dúas seccións: unha de ametralladoras, ó mando do alférez de navío Pedrosa, e outra
de fusís ó mando do oficial de
artillería Mouriño. O obxectivo desta tropa, ó mando do
tenente de navío Núñez de Prado e que forma na toldilla, na popa do barco, é reforzar ó Exército e á infantería de Mariña que loitan nas rúas. Cando se dá a orde
de saída, Mouriño interpela ó capitán Antón sobre a finalidade da saída, contestando este Aque se hacía por orden del Mando@. En ese momento Mouriño disparou a súa pistola cara ese xefe
sen ferilo e á súa vez foi ferido por un disparo de Pedrosa, ó que se lle encasquilla a arma.
O comandante do barco intentou retirarse pero foi seguido e detido por Mouriño.
Con él colaboraron
en este hecho el Maquinista López Amor, el Auxiliar Raja y
varios cabos y marineros, que
lo llevaron en dirección a proa; pero al
encontrarse cerca de una de las torres uno de la dotación, que no ha podido averiguarse quien fue, le dio un machetazo en
el cuello
y al caer herido al suelo sin sentido fue bestialmente rematado allí de un tiro por el fogonero García Eiroa. 3
Outros tres oficiais
caeron mortos aquela tarde: o tenente de
navío Suances Jáudenes a
causa dun tiroteo; o tenente de navío Prado, que xa en terra ó iniciarse a loita Arompió el fuego contra los
rebeldes@ ata
caer morto de catro disparos; e o tenente de navío
Escudero, que encerrado nun calabozo, foi alí "asesinado en forma cobarde y cruel por
el cabo Agras@. Os outros dous
oficiais foron encerrados ata a rendición do
acorazado.
Para o fiscal:
(...) es indudable que la dotación del AEspaña@ fue la primera en
unirse al movimiento revolucionario rompiendo el fuego contra la oficialidad;
como si esto al ser oído fuese una señal convenida de antemano, le secundó la dotacióndoACervera@ y casi simultáneamente las de Brigadas
y AContramaestre Casado@. Como en todos estos buques, un grupo principal llevó la dirección del movimiento;
figurando a su cabeza, como queda dicho, los oficiales Mouriño y López Amor, (...); y a parte, si bien
colaborando sus compañeros, figuraba un núcleo de marinería y fogoneros
comunistas, que tenían organizado su
correspondiente comité.4
A vista da causa 58/36
enceta na Academia de Maquinistas da Armada o
venres 30 de outubro. Este día dedícase á lectura do sumario e á presentación de testemuñas e procesados que son
interrogados polo fiscal, o tenente coronel auditor Merino, e polos defensores -uns nomeados polos reos e outros de oficio-. O 31
continúan as preguntas ós
procesados, o 1 de novembro termina a vista e redacta a sentencia
o tribunal presidido polo
contralmirante Sánchez Barcaizteigui
(edil no concello ferrolán), que tén como vocais ós capitáns de navío Piña, Samper e Pita da Veiga, ó coronel de infantería de Mariña Liaño e ó tenente coronel Enrique de
La Huerta,do rexemento de infantería Mérida 35.
No
veredicto considérase demostrado que a
rebelión no AEspaña@ estivo dirixida polo
oficial de artillería Mouriño, secundado por:
(...) los Maquinistas, Don Pedro López Amor [fusilado],
Monteagudo y Canosa, Auxiliares Navales, Raja y Serantes [os catro paseados
o 17 de agosto], Auxiliar de Artillería, Ramonde [suicidio], Cabo Agras Pedreira, marineros López Victorero y López Fernández y fogonero García Eiroa [fusilados
os catro], juzgados unos y fallecidos
otros y los procesados en estos autos, marineros, Ángel Méndez García, Manuel Calvo Arribas, Manuel Gallego Méndez, Manuel Martínez Inclán y fogonero Reyes Yáñez Pérez, de matiz comunista estos cinco e
individuos de un Comité de tal carácter en el barco.5
O consello
de guerra condena a reclusión perpetua a catorce
procesados, e a morte a trinta e dous do
AEspaña@ polos delitos de rebelión e sedición, sen recoller, nin nas
conclusións do fiscal nin na sentencia,
os feitos concretos de cada procesado, só frases como: Aestuvo en la torre
directora@, Apor sus malos informes y estar armado es de suponer
fuera de los que disparaban contra el citado Oficial@, Alos dos declarados indeseables en informe unido a
los autos y que fueron vigilantes de los Oficiales detenidos@, Ase dedicaba a registrar
las torres, en busca de fascistas@, Atenía grandes concomitancias
con el Oficial Mouriño@.
Os condenados a morte, e
fusilados, son os auxiliares Díaz Vales, de Serantes, e Bellafont Ginart, de Ferrol,
adscrito á Escuela de Marinería, que se unira á tripulación o día 20, además de dez cabos e vinte
mariñeiros (de
entre 18 e 25 anos de idade) e fogoneiros. O fusilamento colectivo, con dúas ametralladoras, tén lugar no adro da igrexa do Val (Narón) ó anoitecer do 26 de decembro. Os mariños enfróntanse á morte con cánticos
como A Internacional. Segundo a inscrición das
defuncións no rexistro
parroquial, dezasete dos condenados néganse a
recibir os sacramentos dos frades mercedarios que os acompañan, o resto, que os recibira en Ferrol, renega deles pouco antes da execución. Os defensores do réxime republicano reciben sepultura nunha foxa
común.
A persecución da mariñeiría. Na causa 34/36,
iniciada o 4 de agosto, procésase a sete militares,
un destinado en Brigadas de Instrucción (o cabo
de artillería Ramiro Isidro
Carrodeguas, de Ferrol) e seis do cruceiro
AAlmirante Cervera@ que teñen entre 19 e 25 anos: o
cabo electricista Paulino Rodríguez, de Ferrol; o cabo
de artillería Gerardo Picallo, de
Neda, e os mariñeiros: Eugenio Salgado
(de Pontedeume), Ángel Sanz (de Serantes),
Bernardino Vila (de Fene) e Pedro Rodríguez (de Sober-Lugo).
As conclusións provisionais do fiscal, o coronel auditor Conde, o15 de agosto, veñen a dicir que Carrodeguas Afue con el maestre Manso, ya juzgado, jefe de la sedición iniciada el día 20 de julio@ no cuartel de Brigadas de Instrucción, dando ordes á mariñeiría, detendo ó oficial de Intendencia Guarch e ó
tenente de navío Prado e
levando a voz dos Asediciosos@ nas conversas para a rendición, para o que se trasladou ó cuartel vello do
Arsenal, ó AEspaña@, ó ACervera@ e ó ACasado@. Os outros acusados, todos tripulantes do ACervera@, actuaron:
en abierta hostilidad y desobediencia al mando en los días 20 y 21 de julio último, armados de los
correspondientes fusiles, desembarcaron de su buque y penetraron en la población mezclados con grupos tumultuosos de paisanos, haciendo fuego contra
las fuerzas del Ejército leales, siendo detenidos con las armas en la mano. 6
O cabo de artillería Picallo mandaba, segundo o fiscal, un grupo de mariñeiros. Paulino Rodríguez, cabo
electricista, saíu do buque contra a prohibición dos
seus xefes o 20 de xullo, sen que poidera determinarse que mandara un grupo de
mariñeiros polo
que non pode considerárselle como xefe sino
como executor da sedición. O fiscal pide pena de
morte para Carrodeguas e Picallo como xefes e promotores
dun delito de sedición, e reclusión perpetua para os demáis, a máxima pena prevista como simples executores.
Os respectivos
defensores dos acusados non están de acordo coas
conclusións fiscais. O avogado Sáinz Gómez, que defende ó mariñeiro Sanz, afirma nun
escrito de alegacións que non está probado que o seu representado penetrara na poboación mesturado con grupos de civís, nin
que fixera fogo contra as forzas. Pide a absolución ou seis
meses e un día por un delito como
mero executor da sedición.
Outro letrado, Ruiz de
Velasco, que exerce a defensa do cabo
Paulino Rodríguez, basea a súa alegación en que o seu defendido
abandonou o ACervera@ ás once e media da mañá do día 20, horas antes da
iniciación do movemento e da
declaración do estado de guerra,
estando fuxido ata o 23, que regresou a Ferrol para entregarse
na Axudantía Maior. Pide seis anos
e un día por delito de abandono de buque en tempo de paz.
Un tenente de Intendencia da Armada,
defensor do cabo de Brigadas Carrodeguas, admite a culpabilidade do seu defendido pero como executor dunha
sedición.
Outro tenente
de Intendencia, defensor de Rodríguez
Morelló, afirma que o mariñeiro
tomou as armas ó toque de chamada,
municionándose en virtude de orde
recibida, sendo responsable por obediencia debida polo que solicita a absolución.
O defensor do cabo
Picallo, un capitán de Intendencia da
Armada, di que non hai proba de que o seu defendido fora dirixente dos
sediciosos, polo que pide seis anos e un
día por abandono de buque en tempo de paz.
O capitán de artillería Lobo defende ós mariñeiros Vila e Salgado,
estimando que só son responsables de
deserción, ó saír do ACervera@ sen autorización.
A continuación engádese á causa 34/36 un escrito do coronel Comandante Militar da Praza de
Ferrol, dirixido ó xuíz instructor a petición deste,
no que se expón que o estado de guerra
na cidade proclamouse o 20 de xullo ás 18 horas Asin asistencia de
tropas, debido al tiroteo que en aquellos momentos había en la población@.
O 20 de agosto as peticións definitivas do fiscal son: pena de morte para Carrodeguas e Picallo
como promotores dun delito de sedición; reclusión perpetua para Sanz, Salgado, Morelló e Vila,
como executores dese delito; e
vinte anos de reclusión para Paulino Rodríguez por abandono de servicio en momentos de guerra.
O 25 de agosto desígnase o tribunal do
consello de guerra, que verá e fallará a causa ó día seguinte, recollendo a
sentencia as peticións do fiscal na súa totalidade .
Pero dous días despois o auditor da Base Rendueles recurre a
sentencia e solicita a pena de morte
para tódolos procesados na causa. Remítese a petición a Valladolid, onde o
xeneral Mola, Xefe do Exército do Norte, dá a a súa conformidade
considerando que hai delito de traición por
abandono do buque de destino para pasarse ó inimigo.
En consecuencia, o sábado 5 de setembro, ás sete da tarde, na "Punta del Martillo" do Arsenal son
fusilados os sete procesados.
O "Cervera"
defende á República. Na causa 39/36 é procesado o comandante do cruceiro
AAlmirante Cervera@, Juan Sánchez Ferragut, capitán de navío, de 53 anos, polos sucesos de xullo no seu barco. O sumario ábrese o 5
de agosto. Como fiscal actúa o coronel auditor
Conde Pumpido e como defensor o capitán de
fragata Ángel Suances, escollido
polo propio acusado.
O 6 de agosto tómase unha primeira declaración ó capitán Sánchez, quen afirma que o 20 de xullo ó mediodía estivo no despacho do
vicealmirante Xefe da Base. Logo, pola
tarde, en medio da confusión provocada pola entrada de civís no
cruceiro, fixéronlles descargas de fusís a mariñeiría, matando ó 21 comandante Vázquez, e
ferindo ó terceiro comandante e a
el mesmo nas pernas. Logo di:
(...) me retiré a mi Cámara con algunos oficiales, el Tercero y algunos
marineros al parecer adictos al mando. Y desde entonces perdí el control de la gente. (...) Desde el momento en que me hirieron yo
no me traté con la gente mas que con los oficiales emisarios que tenían cierto ascendiente con la dotación. Pasadas unas horas me entero por uno de los emisarios que van hacer
uso de la artillería y comprendiendo no sólo el daño que iban a efectuar a la población, sino que por estar el buque en seco la destrucción de éste sería muy probable, les pedí y les aconsejé una tregua hasta que el buque por lo menos flotara.7
Ante as preguntas do xuíz instructor, Ferragut narra o
sucedido na reunión de xefes e oficiais do
20 de xullo, á unha e media, e lembra que asitiron o
Comandante Militar xeneral Morales, o coronel médico Pedrosa, o coronel de Intendencia Bruquetas, o
coronel de maquinistas Manso Díaz, o xefe do Estado
Maior Vierna, o tenente coronel de
infantería de Mariña Huertas, e que non estaba nela o contralmirante Azarola. Acordouse
que o vicealmirante Núñez, xefe da Base, avisaría do momento de actuar
segundo obrara o Exército. Na reunión Ferragut manifestou que Ade la gente del buque de
su mando no respondía@. Á saída, o
comandante do destructor AVelasco@ propúxolle visitar a Azarola pois Ahabía confusión acerca de la actitud a
tomar@.
O fiscal redacta unhas
conclusións provisionais o 8 de agosto, nas que considera como feitos probados que o comandante doACervera@ dispuxo que se dera
auga ó dique para reflotar o barco, así como utilizar a radio, posta
fora de servicio por orde do almirante Xefe da Base, para enviar unha mensaxe a
Madrid, ó ministro de Mariña, solicitando permiso para o reflotamento. A radio, para o fiscal,
funcionou no ACervera@ constantemente e de parte dos radios deuse
conta a
Ferragut, sendo Ala radio la que contribuyó a
sostener el espíritu rebelde de la
dotación@. O martes 21 o cruceiro
comenzó a facer fogo de
canón Aautorizado por el Comandante,
según unos y de orden de éste, según otros,
aunque sí aparece probado que de esto como de todo lo importante que en el
buque ocurría se le daba cuenta@. O procesado,
segundo o fiscal, non recorda se
deu ou non conformidade ós primeiros
canonazos, pero nos últimos disparos estaba convencido de que a súa
negativa sería xa inútil, incluso manifestou que se había algún oficial que quixera tomar o mando que o fixese. Ó comprobar por aviso radiotelegrafiado do Goberno na tarde do 21 de
que sería imposible o envío de aviación, os resistentes decidiron
rendirse, redactándose entón unhas bases firmadas polo
comandante do cruceiro para a
capitulación, que foron entregadas
na Xefatura da Base Naval.
Para o fiscal, o capitán Ferragut continuou dunha ou doutra forma como comandante, xa que se se deu auga ó dique foi obedecendo as súas ordes e pola súa parte non adoptou ningunha medida para evitar a sedición. Os feitos estarían comprendidos no artigo 116 do CPMG, puntos 41 e 81, polo que pide a pena
de morte para o procesado por traición.
O punto 41 do 116
sinala como traición Ala entrega al enemigo de cualquier buque al servicio
de la Armada@, asimilando a situación dunha tripulación que se fai cargo do buque ante unha sublevación contra
o Goberno cun inimigo estranxeiro
nunha guerra declarada, e o punto 81: Ael sosterner correspondencia o inteligencia directa con el
enemigo sobre operaciones de guerra@, en referencia ós radiotelegramas interpostos con Madrid.
A defensa do capitán está a cargo docapitán de fragata Suances, Axudante Maior do Arsenal, que na defensa apela
primeiro ó xesto emotivo facendo
referencia á súa antiga amizade co procesado e
a que este lle esperan en Madrid a súa esposa -invidente-
e catro fillos. Logo, tras expoñer a
motivación do alzamento como unha
reacción ó motín de auxiliares e mariñeiros que dominan os barcos do Arsenal en
connivencia cos da Fronte Popular que
inician a folga general revolucionaria, afirma que o capitán de navío Juan Sánchez Ferragut deixou de ser o Comandante efectivo do buque. Para o
defensor, Ferragut non pode ser un traidor, xa que quen lle entregou o buque ó seu mando foi o Goberno da FP e el entregouno ó Xefe da Base, de maneira que se caía preso
dese AGobierno Rojo@ (sic) sería xulgado por traidor:
traidor para el fiscal, traidor para el Gobierno de Madrid, traidor
para la dotación del barco: triste destino el del Comandante
Ferragut.
O tribunal de oficiais
xenerais que xulga ó comandante do "Cervera"
está formado polo vicealmirante Calvar Sancho como presidente,
e como vocais os contralmirantes Franco Villalobos e Sánchez Barcaiztegui, o coronel de infantería de Mariña Liaño e os capitáns de navío Basterreche e Fernández Piña. Vocal ponente é o coronel xurí
