GUERRA CIVIL E REPRESIÓN

ÍNDICE

1ª PARTE. ANOS DE LIBERDADE (1931-1936).

Capítulo I. O período republicano en Ferrol.

1.1. Os partidos.

1.2. Sindicatos e outras sociedades.

1.3. O enfrontamento político.

Capítulo II. A vida política na comarca.

2.1. No distrito xudicial de Ferrol.

2.2. No distrito xudicial de Pontedeume.

2.3. No distrito xudicial de Ortigueira.

Capítulo III. Eleccións de 1936 e referendo estatutario.

2ª PARTE. ALZAMENTO E REPRESIÓN (1936-1939).

Capítulo IV. A sublevación.

4.1. Xustificación e cronoloxía.

4.2. Da resistencia ó triunfo do alzamento.

4.3. )Por que se perdeu Ferrol para a República?

4.4. Primeiros efectos da sublevación.

Capítulo V. O proceso represivo en Ferrol.

5.1. Procedementos represivos.

5.2. As prisións de Mariña.

5.3. A violencia diaria.

Capítulo VI. Os consellos de guerra.

6.1. Consideracións previas.

6.2. Descrición de sumarios.

6.2.1. Na Armada.

6.2.2. No Exército.

6.3. Tipificación dos delitos.

6.4. Grupos profesionais afectados e procedencia xeográfica.

6.5. Características xerais das causas.

Capítulo VII. Sublevación e represión na comarca.

7.1. En Ortegal.

7.2. En Narón, Neda e Fene.

7.3. En Ares e Mugardos.

SIGLAS E ABREVIATURAS:

ARQUIVOS

AHN: Arquivo Histórico Nacional, Madrid.

AHPP: Arquivo Histórico Provincial de Pontevedra.

AMF: Arquivo Municipal de Ferrol.

ARG, FGC: Arquivo do Reino de Galicia, Fondos do Goberno Civil. A Coruña.

AXZMC: Arquivo Xeral da Zona Marítima do Cantábrico, Ferrol.

FPI: Fundación Pablo Iglesias, Madrid.

TMTC: Tribunal Militar Territorial Cuarto, A Coruña.

PUBLICACIÓNS PERIÓDICAS

ECG: "El Correo Gallego", Ferrol.

EO: "El Obrero", órgano da Agrupación Socialista de Ferrol.

LVG: "La Voz de Galicia", A Coruña.

LVO: "La Voz de Ortigueira".

PARTIDOS POLÍTICOS E SINDICATOS

CEDA: Confederación Española de Derechas Autónomas.

CGTU: Confederación General del Trabajo Unitaria.

CNT: Confederación Nacional del Trabajo.

CRG: Confederación Regional Galaica.

DRG: Derecha Regional Gallega.

FAI: Federación Anarquista Ibérica.

FP: Frente Popular.

IR: Izquierda Republicana.

JJ.LL.: Juventudes Libertarias.

JS: Juventud Socialista.

JSU: Juventud Socialista Unificada.

ORGA: Organización Republicana Gallega Autónoma.

PCE: Partido Comunista de España.

PG: Partido Galeguista.

PRR: Partido Republicano Radical.

PRRS: Partido Republicano Radical Socialista.

PSOE: Partido Socialista Obrero Espanol.

UGT: Unión General de Trabajadores.

UR: Unión Republicana.

OUTRAS

c.: causa.

CXM: Código de Xustiza Militar.

CPMG: Código Penal da Mariña de Guerra.

GC: Garda Civil.

1ª PARTE. ANOS DE LIBERDADE: 1931-1936.

CAPÍTULO I. O PERÍODO REPUBLICANO EN FERROL.

1.1. Os partidos.

O PSOE contaba en Galicia con dous centros vitais: Vigo e Ferrol, sendo a desta cidade a Agrupación Socialista máis antiga da rexión (1891). Entre 1931 e 1936 na dirección socialista ferrolá figuran como presidentes ou secretarios: Modesto Baamonde, Marcial Fernández (empregado no Hospital de Mariña, Director Xeral de Carabineros na guerra civil), Francisco Jiménez, Alfonso Quintana (avogado), Vázquez Galán, Marcial P. Dapena... En 1936 os afiliados chegan ós douscentos.

Os socialistas contan con varios lugares de xuntanza: o Centro Obreiro de Cultura, os vellos "Círculos Socialistas" de Esteiro e Canido -dous barrios obreiros- con 250 socios en 1936, e o creado en maio deste ano, o "Círculo Socialista del Centro", con 80 socios, presidido por Antonio Castillo, veterinario en Cedeira. O medio de prensa é o semanario El Obrero, Órgano de la Agrupación Socialista Ferrolana y Defensor de la Clase Trabajadora, dirixido en distintos momentos por Marcial Fernández, Manuel Morgado, Ángel Mato e Xaime Quintanilla.

Ferrol mostra un peso especial na organización provincial do partido; a cidade é desde 1935 sé da Federación de Colectividades Socialistas da provincia, liderada por Xaime Quintanilla e Marcial Fernández, e tén ademáis dous deputados en 1936: o tipógrafo Edmundo Lorenzo e Pedro Longueira, de Juventud Socialista, mentras na comarca concéntrase o 45 % das agrupacións socialistas da Coruña¹.

Juventud Socialista Ferrolana (desde 1910) agrupaba ós militantes menores de 25 anos, que se reúnen no baixo da rúa Fermín Galán, 90. A súa liña política segue ó sector máis esquerdista, o de Largo Caballero, que promove unha actuación revolucionaria e a unidade das forzas de esquerda.

En abril de 1936 decídese a unificación das xuventudes comunista e socialista. O comité da nova organización está presidido polo socialista López Chas, sendo secretario Venancio Pérez, comunista, e coa presencia do mestre Pedro Almazán, de FETE-UGT, na directiva. De 162 afiliados á organización, 125 proceden das ringleiras socialistas.

O Grupo Femenino Socialista é outra organización do PSOE, sendo Ferrol a única localidade galega onde se constata a súa presencia; recupera actividade en 1933 cun comité que tén como secretaria a María Abella. A Agrupación de mujeres contra la guerra y el fascio, con sé no Centro Obreiro, integra a socialistas e comunistas.

A mediados de setembro de 1931 nace legalmente a asociación Radio Comunista del Ferrol, do PCE, o seu impulsor é Guillermo Cedrón Gómez, dono dun almacén de tecidos na rúa Madalena, nacido en Ferrol, emigrante en Cuba, masón e fundador da Sociedade de Instrucción Ferrol y su Comarca, que inviste o diñeiro dos emigrantes na construcción de escolas. O secretario da agrupación comunista en 1931 é Ángel Rojo². O partido organízase en comités de radio e en células. O primeiro comité xuntabase en Esteiro, no baixo da rúa San Fernando, 39, onde vive José Silva. Como conta G.Vidal (Paco Balón) ³:

Cuando se legalizó el Partido en Ferrol, se recibió una pequeña ayuda de dinero. Manolo, el del Cinema, y otros más se encargaron de arreglar el local del Partido. Lo pintaron, se hicieron unos bancos y una tribuna, se pusieron retratos de Lenin y Marx. Cuando empezó el Movimiento en Ferrol, el local fue destrozado y Manolo, como otros muchos, fusilado.

Os mozos militantes recadan fondos para Socorro Rojo Internacional, vendendo selos de 25 céntimos. O partido tén implantación entre os obreiros dos asteleiros e entre cabos e mariñeiros da Armada, e fan charlas e reunións na praza de Amboage.

O Partido Republicano Democrático Federal tivo en Galicia gran actividade no s. XIX, pero na 20 República o seu papel é minoritario. En 1933, o seu presidente en Ferrol é Pedro Guimarey, escritor e bibliotecario do Centro Obreiro de Cultura, que tamén dirixe Renovación, subtitulado "semanario republicano de izquierdas".

A ORGA de Casares Quiroga, en 1932 Partido Republicano Gallego (PRG), tén como presidente en Ferrol a José López Bouza, oficial 11 no Concello, iniciado no sindicalismo anarquista en Bos Aires, unha persoa moi estimada nos ambientes populares, que dá clases en Canido a fillos de obreiros.

O Partido Republicano Radical Socialista (PRRS) presenta como directivos en Ferrol a José R. Eiroa (logo en Unión Republicana) e Vicente Cenalmor (quen pasará ó Partido Radical de Lerroux).

Izquierda Republicana (IR), nacida en 1934 da fusión de azañistas, radicais socialistas e os de ORGA, é liderada por José López Bouza. Editan o semanario IR, dirixido primeiro por Bouza e logo por Sánchez Rubiños; nel os seguidores de Azaña e Casares delimitan o seu campo político con estas palabras (7-6-1935):

A un lado los lerrouxistas, los católicos, los burgueses de tipo siglo XIX; al otro, los republicanos de izquierda, los socialistas, los defensores de todas las clases humildes.

IR en 1936 reúne máis de cen afiliados, sendo López Bouza o presidente da Xunta da Fronte Popular e da xestora da Deputación Provincial.

O partido do exradical Martínez Barrios, Unión Republicana (UR), formouse en Ferrol cunha xestora na que atopamos a Pedro Guimarey e Pedro Almazán do Partido Republicano Federal BAlmazán terminará no PCE-, José R. Eiroa e Ramón Ríos Sordo procedentes do PRRS, Fernando Carballo do PRR e Matías Usero Rey (exmilitante socialista). En 1936 UR contaba na cidade con 85 afiliados. Outros militantes de UR exfederais son: Alfonso de Cal, avogado, que preside a agrupación ferrolá en 1936, e o pintor José Antonio García. O secretario da agrupación local é José R. Eiroa e as reunións teñen lugar no local do Ateneo, na rúa Canalejas, 15, baixo.

Dentro dunha opción republicana centrista, cunha militancia interclasista (funcionarios, labregos, artesáns, mariñeiros...), na que destacan o número de mozos, estaría o Partido Galeguista, fundado en 1931, caracterizado polo seu programa de creación dun estado galego. En Ferrol, un primeiro Grupo Galeguista, con 25 afiliados en 1936⁴, fúndase en agosto de 1932 presidido por García Pereira, antigo compoñente das Irmandades da Fala, poeta, novelista e dramaturgo. Outros ferroláns da Irmandade local creada en 1917, como Xaime Quintanilla e Luis Peña Novo, quedan fóra do proxecto nacionalista. Ricardo Carballo Calero sustitue a Pereira á fronte do grupo en xaneiro de 1934. Nestes momentos debe figurar como secretario das mocidades do partido Torrente Ballester. Entre os afiliados en 1936, encontramos oito empregados, dous industriais, un comerciante, un mestre, un chófer, un practicante, un estudiante e dous mecánicos. Calero, con 25 anos, funcionario no Concello ferrolán, será o encargado de defender na IV Asamblea Ordinaria do partido, en abril de 1935, a proposta da executiva galeguista de busca-la alianza coa esquerda, entrando o PG na Fronte Popular pero a costa da escisión da dereita galeguista. Calero é en 1936 membro do Consello do PG, e como compromisario para a elección de Presidente da República o seu voto será para Azaña. Despois sorpréndelle o alzamento en Madrid, onde se presenta a oposicións de ensino medio, mentras o seu amigo Torrente está en París gracias a unha beca da Universidade de Santiago. Torrente, con 26 anos, está casado e con dous fillos; ó seu regreso a familia comunícalle que o seu nome aparece en listas de persoas a eliminar, polo que acude a un frade mercedario (o pai Fermín, profesor no colexio Tirso de Molina, ó que asistira Torrente) en busca de protección e este dille que entre en Falange. Calero, pola súa parte, acadará o grao de tenente no exército que defende á República.

O Partido Republicano Radical (PRR) de Lerroux, defensor da ortodoxia liberal, da ideoloxía burguesa, fronte á política socializante doutros grupos republicanos, que o leva na práctica ó acordo coa dereita, tén en Ferrol como directivos a Segundo Cotovad, alcalde en 1934, e ó comerciante Vicente Cenalmor. É un dos principais grupos políticos da cidade, con máis dun cento e medio de afiliados.

A CEDA integra en Galicia a varias organizacións; Derecha Regional Gallega en Ferrol está dirixida por Pardo Atín e o avogado Pérez Barreiro, candidato a deputado en 1933 e 1936. A constitución oficial da DRG de Ferrol, en novembro de 1931, estivo presidida por Pardo de Atín, Javier Casares Bescansa (médico de Mariña), E. Montenegro (catedrático de Instituto) e Antonio Vázquez Permuy (militar), todos eles de gran influencia local nos círculos conservadores e católicos.

En 1932 fórmanse seccións femininas dentro de DRG con mulleres das catequeses de Acción Católica.

Renovación Española, de Calvo Sotelo, quen representa a opción antirrepublicana, conta cun concelleiro en 1936. O 3 de febreiro dese ano, en plena campaña electoral a Cortes, o seu líder dá un mitin no teatro Jofre defendendo a restauración monárquica:

Ayer, en La Coruña, traté de las formas de Gobierno, que, por razones históricas y espirituales ha de ser la Monarquía. La Monarquía, porque la República ha cumplido su fin, sea esta o la del 14 de abril⁵.

Falange tén en Ferrol cerca de 150 afiliados antes do alzamento, a maioría simples cotizantes; corenta militantes de segunda liña e uns vinte forman unha forza de choque, destinada a enfrontarse a esquerdistas e republicanos.

A violencia entre partidos provoca a morte do obreiro Antonio Gundín, do Sindicato de Transportes de CNT, en xuño de 1935, polo ataque con navalla dun xove fascista que será condenado a tres anos de prisión, dos que só cumpre cinco meses. O órgano da FAI, Brazo y Cerebro, editado en A Coruña, protesta por este feito. O autor da morte é fillo dun consignatario de buques ferrolán, morto nun atentado en 1921. En novembro do mesmo ano o socialista Cipriano Calvo é ferido por disparos dun grupo do partido fascista. Tamén en 1935 son denunciados os mozos de esquerda Manuel Castro Lendoiro e Manuel Montouto, por insultar e ameazar a un de Falange; Calvo, Castro e Montouto serán víctimas da represión tralo alzamento.

1.2. Sindicatos e outras sociedades.

A Federación Local de UGT ferrolá chega a contar na República con trinta e seis seccións; a de maior importancia polo número de afiliados é La Naval. Asociación Obrera de la Construcción Naval, que en 1932 tén 1.700 asociados. Coñecemos o número de afiliados dalgunhas organizacións sindicais ugetistas de Ferrol⁶: Empleados y Obreros del Arsenal (130); Carreteros (15); Sociedad de Electricistas (85); Agrupación de Obreros y Empleados Municipales (180); Asociación de Maestros Pianistas y Profesores de Orquesta (116); Acomodadores (48); Sociedad de Agentes de Comercio e Industria (25); Sociedad de Descargadores del Puerto (30), Sociedad de Confiteros y Pasteleros (12). O total de afiliados en 1936 a UGT na cidade sería de 3.500. A Federación Comarcal de Sociedades Obreras y Agrícolas de UGT (cinco mil afiliados) con sé no Centro Obreiro, tén como directivos a Antonio Santamaría e Teijeiro Williman.

A Federación de Sindicatos Únicos de Ferrol y Comarca (CNT) contaría no período republicano coas seguintes organizacións: Sindicato Único del Ramo de la Edificación, S. U. del Ramo del Transporte, S. U. de la Alimentación, Sindicato General de Trabajadores de la Industria Naval, fundado por Abella, Álvarez e Mario Rico en 1931, con 1.450 afiliados en 1936; Sindicato Único del Ramo de Higiene, S. U. del Ramo del Vestido, S. U. de Obreros y Empleados Municipales, S.U. de Camareros e o Sindicato Único de Oficios Varios de Ferrol y Sus Contornos (122 asociados).

En 1932 a CRG (Confederación Rexional Galaica) de CNT celebra en Ferrol un plenario con representantes de 120 sindicatos que reúnen máis de 32.000 afiliados de Galicia. Da comarca ferrolá están representadas dezaseis sociedades, que encarnan a tres mil traballadores, o 50 % pertencen á construcción naval:

TÁBOA I

SINDICATOS DA COMARCA NO PLENO DA CRG.

(FERROL, 1932).

Sindicatos	Localidade	Afiliados	Porcentaxe
Ramo do Vestido	Ferrol (11 socs.)	70	2'30
Industria Naval		1.500	49'43
Choferes		95	3'13
Profesións Liberais		24	0'79
Cociñeiros e Camareiros		60	1'97
Ramo Edificación		--	--
Mariñeiros		60	1'97
Transporte Marít. e Terrestre		160	5'27
Cargadores		80	2'63
Mozos Comercio		80	2'63
Barbeiros e Perruqueiros		31	1'02
Traballadores	Pontedeume	365	12'03
Unión Marítima	Fene	180	5'93
Ramo Construcción	Cedeira	110	3'62
Pescadores	Mugardos (2 socs.)	160	5'27
Carpinteiros		59	1'94

TOTAIS (16 sociedades)

3.034

100

(Elaboración propia a partir dos datos de D. Pereira⁷).

As reivindicacións da CRG concrétanse na implantación da xornada laboral de seis horas, a liberación de todo tipo de gravame sobre as terras de labregos e a expropiación dos grandes patrimonios sen indemnización.

No segundo semestre de 1931, a rivalidade entre UGT e CNT maniféstase entre os descargadores dos peiraos dun e doutro sindicato, que se disputan a estiba dos barcos. Os laudos do ministerio de Traballo favorecen ós afiliados á UGT, pero os de CNT ameazan ós armadores con boicotear os seus barcos noutros portos se en Ferrol son descargados por ugetistas.

Entre os sindicalistas destacaban Mario Rico Cobas, encadrado no sector moderado da CRG, que actúa como corresponsal do diario CNT de Madrid, e que en abril de 1936 funda con outros traballadores da naval o Partido Sindicalista en Ferrol, que propón unha loita política nas institucións.

O diario anarquista recolle en xullo de 1933 a represión exercida sobre sindicalistas ferroláns⁸:

Mañana, día 4, se verá en la Audiencia de La Coruña la causa que se sigue a los camaradas de El Ferrol, Ovidio Abeledo, Jesús Rodríguez, Manuel Ardao y Mario Rico, por supuesta colocación de explosivos y daños en un garaje de un pueblecito cercano a El Ferrol.

A pesar de no haber prueba ninguna acusatoria y sí unos simples indicios (según el juez), la petición fiscal es de veintidós años, dos meses y veintiún días para cada uno.

Aparte dos sindicatos hai que mencionar outras organizacións. Un destacado anarquista, Francisco Iturralde, funcionario de Correos, funda o 1 de Maio de 1932 unha Escola Racionalista, financiada con aportacións de socios. A escola, única en Galicia, tén como profesor a Matías Usero Rey e a súa pedagoxía seguía os métodos de Ferrer Guardia: respecto á liberdade do alumno, supresión dos castigos e da aprendizaxe memorística. As clases eran gratuitas para fillos de parados, e o funcionario de Telégrafos ensinaba ciencias ós militares. O centro tiña uns trescentos socios e 130 alumnos.

Iturralde era colaborador na publicación Brazo y Cerebro, da FAI, que defendía postulados radicais dentro do anarquismo.

Outra organización ácrata en Ferrol son as Juventudes Libertarias.

A participación social dos cidadáns de Ferrol nos anos trinta complétase coa presencia de entidades masónicas nas que se integran militantes de diferentes partidos, sobre todo republicanos e socialistas. O 7 de abril de 1931, a unha semana da proclamación da República, constitúese a loxia Francisco Suárez n1 10, que tén nos seus estatutos obxectivos filantrópicos: difundi-la educación, practica-la caridade e o socorro mutuo entre os afiliados, velar pola liberdade civil e de conciencia, e polo perfeccionamento da humanidade a través da ciencia. En 1934, o cadro lóxico desta asociación do Grande Oriente Español conta con nove membros⁹: catro mecánicos de profesión, dous funcionarios, un comerciante, un médico e un encadernador. Recoñecemos entre eles a López Bouza, de IR, e ó concelleiro socialista Vázquez Galán. A loxia contaba con trinta e seis membros en 1932, cando dirixen unha estensa carta a Azaña, presidente do Goberno, e a Casares, solicitando obras de construcción naval para os asteleiros da cidade.

Noutras loxias son numerosos os membros militares; máis de oitenta están inscritos en grupos masóns segundo un informe da GC da Coruña, catro veces o número de civís.

A loxia Atlante n11 está ligada a un proxecto de uni-la masonería dos portos de Ferrol, Cartagena e San Fernando, e nela é destacado orador o exsacerdote Matías Usero, que recibía o nome simbólico de Juan de Huss, en recordo do reformador checo Jan Hus. Este activo ferrolán participa tamén na loxia Breogán n116, composta por vintiseis membros, case na súa totalidade da Armada: maquinistas, auxiliares de máquinas, auxiliares de artillería, torpedistas, electricistas... Fóra de Ferrol hai grupos de masóns en Ares, Pontedeume e Mugardos.

Ó conxunto de organizacións políticas e sindicais da II República en Ferrol temos que engadir asociacións co obxectivo de dinamiza-la vida cultural. Xa mencionamos ó Centro Obreiro de Cultura, fundado en 1911 polos socialistas, que organiza conferencias, excursións, e conta cunha das mellores bibliotecas de Galicia, con quince mil exemplares. Outra institución cultural importante é o Ateneo, na rúa Canalejas (hoxe Madalena), 149. Conferenciantes de tódalas ideoloxías pasan polo seu local, alí Rodrigo Sanz fala sobre espiritismo, o mesmo Sanz e Carballo Calero disertan sobre o Estatuto de Autonomía; Matías Usero, sobre as relixións do mundo e a relixión da humanidade; Mario Rico, secretario local de CNT, sobre sindicalismo; Guillermo Cedrón, sobre comunismo, e Jesús Suevos, dirixente falanxista, un dos últimos conferenciantes en 1936, fala sobre literatura francesa nun acto que grupos de obreiros intentan boicotear con berros desde fóra do local.

1.3. O enfrontamento político.

Trala decisión do consello de Ministros de primeiros de marzo de 1931, presidido polo sucesor do xeneral Berenguer, Juan B. Aznar, de celebrar eleccións municipais en todo o país o domingo 12 de abril, lévanse a cabo en Ferrol cun censo que supera os 35 mil habitantes, que elixen a 33 concelleiros. Os resultados significan a victoria dos republicanos e socialistas, con clara avantaxa sobre os monárquicos:

TÁBOA II

ELECCIÓNS MUNICIPAIS EN FERROL (12 DE ABRIL DE 1931)

Filiación	N1 edís	%	Votos	%
SOCIALISTAS	13	39,4	6.759	47
REPUBLICANOS (7 radicais, 5 de ORGA e 1 independente)	13	39,4	6.281	43,7
MONÁRQUICOS (4 liberais e 3 demócratas)	7	21,2	1.346	9,3
TOTAIS	33	100	14.386	100

(Elaboración propia a partir de datos de G. Llorca¹⁰).

Os socialistas acadan en Ferrol a maior porcentaxe de representantes de tódolos concellos galegos. O socialista Morgado e o republicano independente López Otero son os edís electos con maior número de votos no municipio: 731. Os monárquicos non superan os trescentos votos. A diferencia entre os partidarios do novo réxime e o monárquico tradúcese en 11.694 votos e 19 concelleiros a favor da República.

Nas primeiras horas da tarde do histórico martes 14 de abril, como na maior parte de España, son as noticias que chegan de Madrid, que anticipan a proclamación oficial da República, as que provocan a celebración dunha entusiasta manifestación que parte do Círculo Republicano, en Canalejas, e se dirixe ó edificio do Concello, no Cantón de Molins. Desde o balcón do palacio municipal falan ós manifestantes tres militantes socialistas: o avogado Alfonso Quintana, o médico Jaime Quintanilla Martínez e Matías Usero Rey, quen comunican a proclamación do novo réxime e chaman ós cidadáns a mante-la tranquilidade e a orde. Son as 6 da tarde e o cambio político faise ostensible co ondear das bandeiras republicana e galega. Bandas de música súmanse á manifestación polas rúas e prazas de Ferrol, que se percorren entoando a Marsellesa e o Himno de Riego.

Ás nove os concelleiros posesiónanse dos seus cargos e elixen a Quintanilla como alcalde interino nunha primeira sesión plenaria que se estende ata as dúas e media do 15. Noméase un comité executivo municipal e descólganse os retratos de Alfonso XIII e do xeneral Martínez Anido. Respétase, sen embargo, o do ferrolán Canalejas. Son situadas nun lugar preferente as bandeiras vermella e republicana, e os retratos de Pablo Iglesias e Francisco Suárez, alcalde federal en 1868, así como os dos capitáns Galán e García Hernández. O retrato da ferrolá Concepción Arenal é colocado na presidencia do salón de plenos. Á unha da mañá do 15 chega a confirmación do cambio de réxime.

Entre as primeiras decisións das novas autoridades establécese a celebración de plenos os sábados ás 6.30 da tarde para facilita-la asistencia de tódolos cidadáns.

O 19 de abril constitúese a nova corporación municipal. O médico cirúrxico Xaime Quintanilla é elixido con 24 votos como o primeiro alcalde republicano de Ferrol. O goberno da corporación quedará formado por socialistas e militantes do Partido Republicano Radical de Lerroux: Xaime Quintanilla Martínez (PSOE), alcalde; tenentes de alcalde: S. Cotovad Díaz, PRR; E. Lorenzo Santiago, PSOE; F. Pérez Lago, PRR; J. Vázquez Galán, PSOE; R. Castro López, PRR; M. Morgado González del Valle, PSOE; E. París Gómez, PRR; A. Santamaría López, PSOE; e como síndicos: M. Ruíz de Cortázar, ORGA, e Mejuto Fernández, PSOE.

As palabras de Quintanilla na súa posesión son:

En estos momentos en que el pueblo español ha logrado barrer la putrefacta y maldita monarquía española, nuestro primordial deber es consolidar a República; para ello requiero el concurso, el entusiasmo y la constancia de todos los ciudadanos.

Desde este puesto no tengo porque ocultar mi significación, por el contrario he de proclamar con claridad mi posición como socialista y mi identificación con las aspiraciones de la clase trabajadora, de la cual estoy seguro que podemos esperar sea el sostén más firme del nuevo régimen, implantado por la voluntad soberana del pueblo.¹¹

Agora unidos radicais e socialistas, axiña os lerrouxistas e os de Pablo Iglesias enfrontaranse dialécticamente, acadando o grao máximo de tensión política en outubro de 1934. A maior parte dos seus choques en 1931 e 1932 refírense a temas relixiosos, como a supresión do posto de capelán do cemiterio de Canido, que viña desempeñando Francisco Suárez Nieto con cargo ó presuposto municipal. Os socialistas mostraban así o seu talante anticlerical e en principio a medida, de xuño de 1931, foi apoiada polos concelleiros do Partido Radical, que cambiaron de actitude en menos dun ano; o capelán sería restituido no cargo en outubro de 1934. Outras medidas foron a prohibición municipal de conducir a pé os cadáveres ó cemiterio -co fin, dise, de evitar o triste espectáculo-, a venda dos obxectos de culto da capela e un imposto polo toque de campás. Estas disposicións provocan a denuncia de sectores tradicionais diante do Goberno Civil, que suspende de funcións á corporación entre maio e xuño de 1932.

Dous problemas atenazan a vida económica de Ferrol e comarca na primeira metade dos trinta: a importación de carne conxelada de Uruguay, que establecía unha forte competencia coa producción cárnica galega, e o paro obreiro derivado da falta de traballo nos asteleiros. Na cuestión gandeira a dereita pedía a derogación do tratado co país sudamericano, mentres o concelleiro socialista Santamaría propuxo en 1933 unha alternativa: que se prohibira a importación de gando americano vivo e que se abaratase ós gandeiros galegos a importación de forraxes e millo.