Librera Central Librera calle Dolores 2 15402 Ferrol centrallibrera@telefonica.net Telfono [34] 981 35 27 19
M
vil 638 59 39 80 http://www.todostusebooks.es http://www.centrallibrera.com http://www.deferrol.com

Libros sobre Ferrol <<< link

 

GUERRA CIVIL E REPRESIN

EN FERROL E COMARCA.

Xos Manuel Suarz

 


AGRADECEMENTO:

A tdolos que me proporcionaron a sa colaboracin, entre outros a Eliseo Fernndez, Francisco Gonzlez Vidal, funcionarios do rexistro civil de Ferrol, persoal do Arquivo da Zona Martima do Cantbrico e do Tribunal Militar Territorial Cuarto, e a tdolos que me axudaron dalgunha forma.

profesora Soledad Gmez de Las Heras (UNED), directora da tese doutoral que deu p a este libro.

 

DEDICATORIA:

A Daniel e Brais, para que coezan o que pasou, o que xa historia.


NDICE

 

1 PARTE. ANOS DE LIBERDADE (1931-1936).

Captulo I. O perodo republicano en Ferrol.

1.1. Os partidos.

1.2. Sindicatos e outras sociedades.

1.3. O enfrontamento poltico.

Captulo II. A vida poltica na comarca.

2.1. No distrito xudicial de Ferrol.

2.2. No distrito xudicial de Pontedeume.

2.3. No distrito xudicial de Ortigueira.

Captulo III. Eleccins de 1936 e referendo estatutario.

 

2 PARTE. ALZAMENTO E REPRESIN (1936-1939).

Captulo IV. A sublevacin.

4.1. Xustificacin e cronoloxa.

4.2. Da resistencia triunfo do alzamento.

4.3. Por que se perdeu Ferrol para a Repblica?

4.4. Primeiros efectos da sublevacin.

Captulo V. O proceso represivo en Ferrol.

5.1. Procedementos represivos.

5.2. As prisins de Maria.

5.3. A violencia diaria.

Captulo VI. Os consellos de guerra.

6.1. Consideracins previas.

6.2. Descricin de sumarios.

6.2.1. Na Armada.

6.2.2. No Exrcito.

6.3. Tipificacin dos delitos.

6.4. Grupos profesionais afectados e procedencia xeogrfica.

6.5. Caractersticas xerais das causas.

Captulo VII. Sublevacin e represin na comarca.

7.1. En Ortegal.

7.2. En Narn, Neda e Fene.

7.3. En Ares e Mugardos.


7.4. En As Pontes.

7.5. Na zona de Pontedeume.

 

3 PARTE: ANLISE E VALORACINS.

Captulo VIII. Efectos da represin violenta.

8.1. Evolucin cronolxica do proceso represivo.

8.2. Incidencia dos procedementos represivos.

8.3. Caractersticas personais dos executados.

8.4. Procedencia xeogrfica e mtodo represivo.

8.5. Os lugares de execucin.

8.6. Repercusin demogrfica.

Captulo IX. Conclusins.

 

NOTAS.

 

APNDICE.

1. Relacin de executados por orde cronolxica (1936-1939).

2. Listado de detidos preto do Concello ferroln fusilados ou paseados.

3. Relacin de presos na "Escollera" e no "Plus Ultra" executados sen xuizo en Ferrol.

4. A derradeira carta.

 


SIGLAS E ABREVIATURAS:

 

ARQUIVOS

AHN: Arquivo Histrico Nacional, Madrid.

AHPP: Arquivo Histrico Provincial de Pontevedra.

AMF: Arquivo Municipal de Ferrol.

ARG, FGC: Arquivo do Reino de Galicia, Fondos do Goberno Civil. A Corua.

AXZMC: Arquivo Xeral da Zona Martima do Cantbrico, Ferrol.

FPI: Fundacin Pablo Iglesias, Madrid.

TMTC: Tribunal Militar Territorial Cuarto, A Corua.

 

PUBLICACINS PERIDICAS

ECG: "El Correo Gallego", Ferrol.

EO: "El Obrero", rgano da Agrupacin Socialista de Ferrol.

LVG: "La Voz de Galicia", A Corua.

LVO: "La Voz de Ortigueira".

 

PARTIDOS POLTICOS E SINDICATOS

CEDA: Confederacin Espaola de Derechas Autnomas.

CGTU: Confederacin General del Trabajo Unitaria.

CNT: Confederacin Nacional del Trabajo.

CRG: Confederacin Regional Galaica.

DRG: Derecha Regional Gallega.

FAI: Federacin Anarquista Ibrica.

FP: Frente Popular.

IR: Izquierda Republicana.

JJ.LL.: Juventudes Libertarias.

JS: Juventud Socialista.

JSU: Juventud Socialista Unificada.

ORGA: Organizacin Republicana Gallega Autnoma.

PCE: Partido Comunista de Espaa.

PG: Partido Galeguista.

PRR: Partido Republicano Radical.

PRRS: Partido Republicano Radical Socialista.

PSOE: Partido Socialista Obrero Espanol.

UGT: Unin General de Trabajadores.

UR: Unin Republicana.

 

OUTRAS

c.: causa.

CXM: Cdigo de Xustiza Militar.

CPMG: Cdigo Penal da Maria de Guerra.

GC: Garda Civil.

 

1 PARTE. ANOS DE LIBERDADE: 1931-1936.

 


CAPTULO I. O PERODO REPUBLICANO EN FERROL.

1.1. Os partidos.

O PSOE contaba en Galicia con dous centros vitais: Vigo e Ferrol, sendo a desta cidade a Agrupacin Socialista mis antiga da rexin (1891). Entre 1931 e 1936 na direccin socialista ferrol figuran como presidentes ou secretarios: Modesto Baamonde, Marcial Fernndez (empregado no Hospital de Maria, Director Xeral de Carabineros na guerra civil), Francisco Jimnez, Alfonso Quintana (avogado), Vzquez Galn, Marcial P. Dapena... En 1936 os afiliados chegan s douscentos.

Os socialistas contan con varios lugares de xuntanza: o Centro Obreiro de Cultura, os vellos "Crculos Socialistas" de Esteiro e Canido -dous barrios obreiros- con 250 socios en 1936, e o creado en maio deste ano, o "Crculo Socialista del Centro", con 80 socios, presidido por Antonio Castillo, veterinario en Cedeira. O medio de prensa o semanario El Obrero, rgano de la Agrupacin Socialista Ferrolana y Defensor de la Clase Trabajadora, dirixido en distintos momentos por Marcial Fernndez, Manuel Morgado, ngel Mato e Xaime Quintanilla.

Ferrol mostra un peso especial na organizacin provincial do partido; a cidade desde 1935 s da Federacin de Colectividades Socialistas da provincia, liderada por Xaime Quintanilla e Marcial Fernndez, e tn ademis dous deputados en 1936: o tipgrafo Edmundo Lorenzo e Pedro Longueira, de Juventud Socialista, mentras na comarca concntrase o 45 % das agrupacins socialistas da Corua1.

Juventud Socialista Ferrolana (desde 1910) agrupaba s militantes menores de 25 anos, que se renen no baixo da ra Fermn Galn, 90. A sa lia poltica segue sector mis esquerdista, o de Largo Caballero, que promove unha actuacin revolucionaria e a unidade das forzas de esquerda.

En abril de 1936 decdese a unificacin das xuventudes comunista e socialista. O comit da nova organizacin est presidido polo socialista Lpez Chas, sendo secretario Venancio Prez, comunista, e coa presencia do mestre Pedro Almazn, de FETE-UGT, na directiva. De 162 afiliados organizacin, 125 proceden das ringleiras socialistas.

O Grupo Femenino Socialista outra organizacin do PSOE, sendo Ferrol a nica localidade galega onde se constata a sa presencia; recupera actividade en 1933 cun comit que tn como secretaria a Mara Abella. A Agrupacin de mujeres contra la guerra y el fascio, con s no Centro Obreiro, integra a socialistas e comunistas.


A mediados de setembro de 1931 nace legalmente a asociacin Radio Comunista del Ferrol, do PCE, o seu impulsor Guillermo Cedrn Gmez, dono dun almacn de tecidos na ra Madalena, nacido en Ferrol, emigrante en Cuba, masn e fundador da Sociedade de Instruccin Ferrol y su Comarca, que inviste o dieiro dos emigrantes na construccin de escolas. O secretario da agrupacin comunista en 1931 ngel Rojo2. O partido organzase en comits de radio e en clulas. O primeiro comit xuntabase en Esteiro, no baixo da ra San Fernando, 39, onde vive Jos Silva. Como conta G.Vidal (Paco Baln) 3:

Cuando se legaliz el Partido en Ferrol, se recibi una pequea ayuda de dinero. Manolo, el del Cinema, y otros ms se encargaron de arreglar el local del Partido. Lo pintaron, se hicieron unos bancos y una tribuna, se pusieron retratos de Lenin y Marx. Cuando empez el Movimiento en Ferrol, el local fue destrozado y Manolo, como otros muchos, fusilado.

 

Os mozos militantes recadan fondos para Socorro Rojo Internacional, vendendo selos de 25 cntimos. O partido tn implantacin entre os obreiros dos asteleiros e entre cabos e marieiros da Armada, e fan charlas e reunins na praza de Amboage.

O Partido Republicano Democrtico Federal tivo en Galicia gran actividade no s. XIX, pero na 2 Repblica o seu papel minoritario. En 1933, o seu presidente en Ferrol Pedro Guimarey, escritor e bibliotecario do Centro Obreiro de Cultura, que tamn dirixe Renovacin, subtitulado "semanario republicano de izquierdas".

A ORGA de Casares Quiroga, en 1932 Partido Republicano Gallego (PRG), tn como presidente en Ferrol a Jos Lpez Bouza, oficial 1 no Concello, iniciado no sindicalismo anarquista en Bos Aires, unha persoa moi estimada nos ambientes populares, que d clases en Canido a fillos de obreiros.

O Partido Republicano Radical Socialista (PRRS) presenta como directivos en Ferrol a Jos R. Eiroa (logo en Unin Republicana) e Vicente Cenalmor (quen pasar Partido Radical de Lerroux).

Izquierda Republicana (IR), nacida en 1934 da fusin de azaistas, radicais socialistas e os de ORGA, liderada por Jos Lpez Bouza. Editan o semanario IR, dirixido primeiro por Bouza e logo por Snchez Rubios; nel os seguidores de Azaa e Casares delimitan o seu campo poltico con estas palabras (7-6-1935):

A un lado los lerrouxistas, los catlicos, los burgueses de tipo siglo XIX; al otro, los republicanos de izquierda, los socialistas, los defensores de todas las clases humildes.

 

IR en 1936 rene mis de cen afiliados, sendo Lpez Bouza o presidente da Xunta da Fronte Popular e da xestora da Deputacin Provincial.


O partido do exradical Martnez Barrios, Unin Republicana (UR), formouse en Ferrol cunha xestora na que atopamos a Pedro Guimarey e Pedro Almazn do Partido Republicano Federal Almazn terminar no PCE-, Jos R. Eiroa e Ramn Ros Sordo procedentes do PRRS, Fernando Carballo do PRR e Matas Usero Rey (exmilitante socialista). En 1936 UR contaba na cidade con 85 afiliados. Outros militantes de UR exfederais son: Alfonso de Cal, avogado, que preside a agrupacin ferrol en 1936, e o pintor Jos Antonio Garca. O secretario da agrupacin local Jos R. Eiroa e as reunins teen lugar no local do Ateneo, na ra Canalejas, 15, baixo.

Dentro dunha opcin republicana centrista, cunha militancia interclasista (funcionarios, labregos, artesns, marieiros...), na que destacan o nmero de mozos, estara o Partido Galeguista, fundado en 1931, caracterizado polo seu programa de creacin dun estado galego. En Ferrol, un primeiro Grupo Galeguista, con 25 afiliados en 19364, fndase en agosto de 1932 presidido por Garca Pereira, antigo compoente das Irmandades da Fala, poeta, novelista e dramaturgo. Outros ferrolns da Irmandade local creada en 1917, como Xaime Quintanilla e Luis Pea Novo, quedan fra do proxecto nacionalista. Ricardo Carballo Calero sustitue a Pereira fronte do grupo en xaneiro de 1934. Nestes momentos debe figurar como secretario das mocidades do partido Torrente Ballester. Entre os afiliados en 1936, encontramos oito empregados, dous industriais, un comerciante, un mestre, un chfer, un practicante, un estudiante e dous mecnicos. Calero, con 25 anos, funcionario no Concello ferroln, ser o encargado de defender na IV Asamblea Ordinaria do partido, en abril de 1935, a proposta da executiva galeguista de busca-la alianza coa esquerda, entrando o PG na Fronte Popular pero a costa da escisin da dereita galeguista. Calero en 1936 membro do Consello do PG, e como compromisario para a eleccin de Presidente da Repblica o seu voto ser para Azaa. Despois sorprndelle o alzamento en Madrid, onde se presenta a oposicins de ensino medio, mentras o seu amigo Torrente est en Pars gracias a unha beca da Universidade de Santiago. Torrente, con 26 anos, est casado e con dous fillos; seu regreso a familia comuncalle que o seu nome aparece en listas de persoas a eliminar, polo que acude a un frade mercedario (o pai Fermn, profesor no colexio Tirso de Molina, que asistira Torrente) en busca de proteccin e este dille que entre en Falange. Calero, pola sa parte, acadar o grao de tenente no exrcito que defende Repblica.

O Partido Republicano Radical (PRR) de Lerroux, defensor da ortodoxia liberal, da ideoloxa burguesa, fronte poltica socializante doutros grupos republicanos, que o leva na prctica acordo coa dereita, tn en Ferrol como directivos a Segundo Cotovad, alcalde en 1934, e comerciante Vicente Cenalmor. un dos principais grupos polticos da cidade, con mis dun cento e medio de afiliados.


A CEDA integra en Galicia a varias organizacins; Derecha Regional Gallega en Ferrol est dirixida por Pardo Atn e o avogado Prez Barreiro, candidato a deputado en 1933 e 1936. A constitucin oficial da DRG de Ferrol, en novembro de 1931, estivo presidida por Pardo de Atn, Javier Casares Bescansa (mdico de Maria), E. Montenegro (catedrtico de Instituto) e Antonio Vzquez Permuy (militar), todos eles de gran influencia local nos crculos conservadores e catlicos.

En 1932 frmanse seccins femininas dentro de DRG con mulleres das catequeses de Accin Catlica.

Renovacin Espaola, de Calvo Sotelo, quen representa a opcin antirrepublicana, conta cun concelleiro en 1936. O 3 de febreiro dese ano, en plena campaa electoral a Cortes, o seu lder d un mitin no teatro Jofre defendendo a restauracin monrquica:

Ayer, en La Corua, trat de las formas de Gobierno, que, por razones histricas y espirituales ha de ser la Monarqua. La Monarqua, porque la Repblica ha cumplido su fin, sea esta o la del 14 de abril 5.

 

Falange tn en Ferrol cerca de 150 afiliados antes do alzamento, a maiora simples cotizantes; corenta militantes de segunda lia e uns vinte forman unha forza de choque, destinada a enfrontarse a esquerdistas e republicanos.

A violencia entre partidos provoca a morte do obreiro Antonio Gundn, do Sindicato de Transportes de CNT, en xuo de 1935, polo ataque con navalla dun xove fascista que ser condenado a tres anos de prisin, dos que s cumpre cinco meses. O rgano da FAI, Brazo y Cerebro, editado en A Corua, protesta por este feito. O autor da morte fillo dun consignatario de buques ferroln, morto nun atentado en 1921. En novembro do mesmo ano o socialista Cipriano Calvo ferido por disparos dun grupo do partido fascista. Tamn en 1935 son denunciados os mozos de esquerda Manuel Castro Lendoiro e Manuel Montouto, por insultar e ameazar a un de Falange; Calvo, Castro e Montouto sern vctimas da represin tralo alzamento.

 

1.2. Sindicatos e outras sociedades.


A Federacin Local de UGT ferrol chega a contar na Repblica con trinta e seis seccins; a de maior importancia polo nmero de afiliados La Naval. Asociacin Obrera de la Construccin Naval, que en 1932 tn 1.700 asociados. Coecemos o nmero de afiliados dalgunhas organizacins sindicais ugetistas de Ferrol6: Empleados y Obreros del Arsenal (130); Carreteros (15); Sociedad de Electricistas (85); Agrupacin de Obreros y Empleados Municipales (180); Asociacin de Maestros Pianistas y Profesores de Orquesta (116); Acomodadores (48); Sociedad de Agentes de Comercio e Industria (25); Sociedad de Descargadores del Puerto (30), Sociedad de Confiteros y Pasteleros (12). O total de afiliados en 1936 a UGT na cidade sera de 3.500. A Federacin Comarcal de Sociedades Obreras y Agrcolas de UGT (cinco mil afiliados) con s no Centro Obreiro, tn como directivos a Antonio Santamara e Teijeiro Williman.

A Federacin de Sindicatos nicos de Ferrol y Comarca (CNT) contara no perodo republicano coas seguintes organizacins: Sindicato nico del Ramo de la Edificacin, S. U. del Ramo del Transporte, S. U. de la Alimentacin, Sindicato General de Trabajadores de la Industria Naval, fundado por Abella, lvarez e Mario Rico en 1931, con 1.450 afiliados en 1936; Sindicato nico del Ramo de Higiene, S. U. del Ramo del Vestido, S. U. de Obreros y Empleados Municipales, S.U. de Camareros e o Sindicato nico de Oficios Varios de Ferrol y Sus Contornos (122 asociados).

En 1932 a CRG (Confederacin Rexional Galaica) de CNT celebra en Ferrol un plenario con representantes de 120 sindicatos que renen mis de 32.000 afiliados de Galicia. Da comarca ferrol estn representadas dezaseis sociedades, que encarnan a tres mil traballadores, o 50 % pertencen construccin naval:

 

TBOA I

 

SINDICATOS DA COMARCA NO PLENO DA CRG.

(FERROL, 1932).

 

Sindicatos

Localidade

Afiliados

Porcentaxe

 

Ramo do Vestido

 

Ferrol (11 socs.)

 

70

 

2'30

 

Industria Naval

 

 

 

1.500

 

49'43

 

Choferes

 

 

 

95

 

3'13

 

Profesins Liberais

 

 

 

24

 

0'79

 

Cocieiros e Camareiros

 

 

 

60

 

1'97

 

Ramo Edificacin

 

 

 

--

 

--

 

Marieiros

 

 

 

60

 

1'97

 

Transporte Mart. e Terrestre

 

 

 

160

 

5'27

 

Cargadores

 

 

 

80

 

2'63

 

Mozos Comercio

 

 

 

80

 

2'63

 

Barbeiros e Perruqueiros

 

 

 

31

 

1'02

 

Traballadores

 

Pontedeume

 

365

 

12'03

 

Unin Martima

 

Fene

 

180

 

5'93

 

Ramo Construccin

 

Cedeira

 

110

 

3'62

 

Pescadores

 

Mugardos (2 socs.)

 

160

 

5'27

 

Carpinteiros

 

 

 

59

 

1'94

 

 

TOTAIS (16 sociedades)

 

3.034

 

100

(Elaboracin propia a partir dos datos de D. Pereira7).


As reivindicacins da CRG concrtanse na implantacin da xornada laboral de seis horas, a liberacin de todo tipo de gravame sobre as terras de labregos e a expropiacin dos grandes patrimonios sen indemnizacin.

No segundo semestre de 1931, a rivalidade entre UGT e CNT manifstase entre os descargadores dos peiraos dun e doutro sindicato, que se disputan a estiba dos barcos. Os laudos do ministerio de Traballo favorecen s afiliados UGT, pero os de CNT ameazan s armadores con boicotear os seus barcos noutros portos se en Ferrol son descargados por ugetistas.

Entre os sindicalistas destacaban Mario Rico Cobas, encadrado no sector moderado da CRG, que acta como corresponsal do diario CNT de Madrid, e que en abril de 1936 funda con outros traballadores da naval o Partido Sindicalista en Ferrol, que propn unha loita poltica nas institucins.

O diario anarquista recolle en xullo de 1933 a represin exercida sobre sindicalistas ferrolns8:

Maana, da 4, se ver en la Audiencia de La Corua la causa que se sigue a los camaradas de El Ferrol, Ovidio Abeledo, Jess Rodrguez, Manuel Ardao y Mario Rico, por supuesta colocacin de explosivos y daos en un garaje de un pueblecito cercano a El Ferrol.

A pesar de no haber prueba ninguna acusatoria y s unos simples indicios (segn el juez), la peticin fiscal es de veintids aos, dos meses y veintin das para cada uno.

 

Aparte dos sindicatos hai que mencionar outras organizacins. Un destacado anarquista, Francisco Iturralde, funcionario de Correos, funda o 1 de Maio de 1932 unha Escola Racionalista, financiada con aportacins de socios. A escola, nica en Galicia, tn como profesor a Matas Usero Rey e a sa pedagoxa segua os mtodos de Ferrer Guardia: respecto liberdade do alumno, supresin dos castigos e da aprendizaxe memorstica. As clases eran gratuitas para fillos de parados, e o funcionario de Telgrafos ensinaba ciencias s militares. O centro tia uns trescentos socios e 130 alumnos.

Iturralde era colaborador na publicacin Brazo y Cerebro, da FAI, que defenda postulados radicais dentro do anarquismo.

Outra organizacin crata en Ferrol son as Juventudes Libertarias.


A participacin social dos cidadns de Ferrol nos anos trinta compltase coa presencia de entidades masnicas nas que se integran militantes de diferentes partidos, sobre todo republicanos e socialistas. O 7 de abril de 1931, a unha semana da proclamacin da Repblica, constitese a loxia Francisco Surez n 10, que tn nos seus estatutos obxectivos filantrpicos: difundi-la educacin, practica-la caridade e o socorro mutuo entre os afiliados, velar pola liberdade civil e de conciencia, e polo perfeccionamento da humanidade a travs da ciencia. En 1934, o cadro lxico desta asociacin do Grande Oriente Espaol conta con nove membros9: catro mecnicos de profesin, dous funcionarios, un comerciante, un mdico e un encadernador. Recoecemos entre eles a Lpez Bouza, de IR, e concelleiro socialista Vzquez Galn. A loxia contaba con trinta e seis membros en 1932, cando dirixen unha estensa carta a Azaa, presidente do Goberno, e a Casares, solicitando obras de construccin naval para os asteleiros da cidade.

Noutras loxias son numerosos os membros militares; mis de oitenta estn inscritos en grupos masns segundo un informe da GC da Corua, catro veces o nmero de civs.

A loxia Atlante n1 est ligada a un proxecto de uni-la masonera dos portos de Ferrol, Cartagena e San Fernando, e nela destacado orador o exsacerdote Matas Usero, que reciba o nome simblico de Juan de Huss, en recordo do reformador checo Jan Hus. Este activo ferroln participa tamn na loxia Breogn n16, composta por vintiseis membros, case na sa totalidade da Armada: maquinistas, auxiliares de mquinas, auxiliares de artillera, torpedistas, electricistas... Fra de Ferrol hai grupos de masns en Ares, Pontedeume e Mugardos.

conxunto de organizacins polticas e sindicais da II Repblica en Ferrol temos que engadir asociacins co obxectivo de dinamiza-la vida cultural. Xa mencionamos Centro Obreiro de Cultura, fundado en 1911 polos socialistas, que organiza conferencias, excursins, e conta cunha das mellores bibliotecas de Galicia, con quince mil exemplares. Outra institucin cultural importante o Ateneo, na ra Canalejas (hoxe Madalena), 149. Conferenciantes de tdalas ideoloxas pasan polo seu local, al Rodrigo Sanz fala sobre espiritismo, o mesmo Sanz e Carballo Calero disertan sobre o Estatuto de Autonoma; Matas Usero, sobre as relixins do mundo e a relixin da humanidade; Mario Rico, secretario local de CNT, sobre sindicalismo; Guillermo Cedrn, sobre comunismo, e Jess Suevos, dirixente falanxista, un dos ltimos conferenciantes en 1936, fala sobre literatura francesa nun acto que grupos de obreiros intentan boicotear con berros desde fra do local.

 

1.3. O enfrontamento poltico.

Trala decisin do consello de Ministros de primeiros de marzo de 1931, presidido polo sucesor do xeneral Berenguer, Juan B. Aznar, de celebrar eleccins municipais en todo o pas o domingo 12 de abril, lvanse a cabo en Ferrol cun censo que supera os 35 mil habitantes, que elixen a 33 concelleiros. Os resultados significan a victoria dos republicanos e socialistas, con clara avantaxa sobre os monrquicos:

 

TBOA II

 

ELECCINS MUNICIPAIS EN FERROL (12 DE ABRIL DE 1931)

 

 

Filiacin

 

N eds

 

%

 

Votos

 

%

 

SOCIALISTAS

 

13

 

39,4

 

6.759

 

47

 

REPUBLICANOS (7 radicais, 5 de

ORGA e 1 independente)

 

13

 

39,4

 

6.281

 

43,7

 

MONRQUICOS (4 liberais e

3 demcratas)

 

7

 

21,2

 

1.346

 

9,3

 

TOTAIS

 

33

 

100

 

14.386

 

100

(Elaboracin propia a partir de datos de G. Llorca10).

Os socialistas acadan en Ferrol a maior porcentaxe de representantes de tdolos concellos galegos. O socialista Morgado e o republicano independente Lpez Otero son os eds electos con maior nmero de votos no municipio: 731. Os monrquicos non superan os trescentos votos. A diferencia entre os partidarios do novo rxime e o monrquico tradcese en 11.694 votos e 19 concelleiros a favor da Repblica.

Nas primeiras horas da tarde do histrico martes 14 de abril, como na maior parte de Espaa, son as noticias que chegan de Madrid, que anticipan a proclamacin oficial da Repblica, as que provocan a celebracin dunha entusiasta manifestacin que parte do Crculo Republicano, en Canalejas, e se dirixe edificio do Concello, no Cantn de Molins. Desde o balcn do palacio municipal falan s manifestantes tres militantes socialistas: o avogado Alfonso Quintana, o mdico Jaime Quintanilla Martnez e Matas Usero Rey, quen comunican a proclamacin do novo rxime e chaman s cidadns a mante-la tranquilidade e a orde. Son as 6 da tarde e o cambio poltico faise ostensible co ondear das bandeiras republicana e galega. Bandas de msica smanse manifestacin polas ras e prazas de Ferrol, que se percorren entoando a Marsellesa e o Himno de Riego.

s nove os concelleiros posesinanse dos seus cargos e elixen a Quintanilla como alcalde interino nunha primeira sesin plenaria que se estende ata as das e media do 15. Nomase un comit executivo municipal e desclganse os retratos de Alfonso XIII e do xeneral Martnez Anido. Resptase, sen embargo, o do ferroln Canalejas. Son situadas nun lugar preferente as bandeiras vermella e republicana, e os retratos de Pablo Iglesias e Francisco Surez, alcalde federal en 1868, as como os dos capitns Galn e Garca Hernndez. O retrato da ferrol Concepcin Arenal colocado na presidencia do saln de plenos. unha da ma do 15 chega a confirmacin do cambio de rxime.

Entre as primeiras decisins das novas autoridades establcese a celebracin de plenos os sbados s 6.30 da tarde para facilita-la asistencia de tdolos cidadns.


O 19 de abril constitese a nova corporacin municipal. O mdico cirrxico Xaime Quintanilla elixido con 24 votos como o primeiro alcalde republicano de Ferrol. O goberno da corporacin quedar formado por socialistas e militantes do Partido Republicano Radical de Lerroux: Xaime Quintanilla Martnez (PSOE), alcalde; tenentes de alcalde: S. Cotovad Daz, PRR; E. Lorenzo Santiago, PSOE; F. Prez Lago, PRR; J. Vzquez Galn, PSOE; R. Castro Lpez, PRR; M. Morgado Gonzlez del Valle, PSOE; E. Pars Gmez, PRR; A. Santamara Lpez, PSOE; e como sndicos: M. Ruz de Cortzar, ORGA, e Mejuto Fernndez, PSOE.

As palabras de Quintanilla na sa posesin son:

En estos momentos en que el pueblo espaol ha logrado barrer la putrefacta y maldita monarqua espaola, nuestro primordial deber es consolidar a Repblica; para ello requiero el concurso, el entusiasmo y la constancia de todos los ciudadanos.

Desde este puesto no tengo porque ocultar mi significacin, por el contrario he de proclamar con claridad mi posicin como socialista y mi identificacin con las aspiraciones de la clase trabajadora, de la cual estoy seguro que podemos esperar sea el sostn ms firme del nuevo rgimen, implantado por la voluntad soberana del pueblo.11

Agora unidos radicais e socialistas, axia os lerrouxistas e os de Pablo Iglesias enfrontaranse dialcticamente, acadando o grao mximo de tensin poltica en outubro de 1934. A maior parte dos seus choques en 1931 e 1932 refrense a temas relixiosos, como a supresin do posto de capeln do cemiterio de Canido, que via desempeando Francisco Surez Nieto con cargo presuposto municipal. Os socialistas mostraban as o seu talante anticlerical e en principio a medida, de xuo de 1931, foi apoiada polos concelleiros do Partido Radical, que cambiaron de actitude en menos dun ano; o capeln sera restituido no cargo en outubro de 1934. Outras medidas foron a prohibicin municipal de conducir a p os cadveres cemiterio -co fin, dise, de evitar o triste espectculo-, a venda dos obxectos de culto da capela e un imposto polo toque de camps. Estas disposicins provocan a denuncia de sectores tradicionais diante do Goberno Civil, que suspende de funcins corporacin entre maio e xuo de 1932.

Dous problemas atenazan a vida econmica de Ferrol e comarca na primeira metade dos trinta: a importacin de carne conxelada de Uruguay, que estableca unha forte competencia coa produccin crnica galega, e o paro obreiro derivado da falta de traballo nos asteleiros. Na cuestin gandeira a dereita peda a derogacin do tratado co pas sudamericano, mentres o concelleiro socialista Santamara propuxo en 1933 unha alternativa: que se prohibira a importacin de gando americano vivo e que se abaratase s gandeiros galegos a importacin de forraxes e millo.


A crise da produccin naval afectaba de cheo vida econmica de Ferrol; a preocupacin principal da sociedade ferrol era a falla de traballo nos asteleiros. No Concello facultouse Alcalda, nun acordo plenario de outubro de 1932, para sufraga-los gastos da viaxe dunha comisin de obreiros da Constructora Naval a Madrid, co fin de realizar xestins para traer traballo cidade. En 1932, en plena celebracin da festa do1 de maio, no teatro Jofre faise unha asamblea magna pro- traballo, convocada polos dous grandes sindicatos da construccin naval ferrol: o Sindicato Xeneral de Traballadores da Industria Naval, de CNT, e a Asociacin Obreira La Naval de UGT. Interveen varios dirixentes polticos locais: Carlos Prez Fachal (republicano entn, en 1936 militante comunista), Guillermo Cedrn (comunista), Matas Usero (socialista) e Mario Rico (CNT), que "fustiga goberno da Repblica, que igual que os anteriores, presta escasa atencin s problemas que afectan pobo de Ferrol. Alude capitalismo local que pola sa apata deu lugar a que Ferrol viva exclusivamente do erario nacional"12. En 1933 un Comit de Defensa de los intereses de Ferrol y su Comarca -no que forman o Concello, a Cmara de Comercio, a Asociacin Patronal, sindicatos e partidos- solicita ministerio de Maria a realizacin de carenas de buques, reparacins dos acorazados, e terminar os cruceiros Baleares e Canarias, co fin de evita-lo peche do asteleiro. No vern de 1934 corren constantes rumores do peche da Constructora Naval, e unha sesin extraordinaria do Concello pide que a construccin de barcos de guerra se asigne s a asteleiros militares.

Desde principios de 1933 a oposicin radical goberno municipal socialista medra, desde febreiro deixan de asistir s sesins plenarias xustificando esta actitude en supostas irregularidades administrativas. Os meses seguintes, ata as eleccins a Cortes de novembro, estiveron caracterizados polo continuo enfrontamento dialctico entre as das forzas. A candidatura de dereitas ser a vencedora en Ferrol nesas eleccins, pero a moi pouca distancia dos socialistas, seguidos, xa lonxe, pola coalicin dos radicais e o Partido Republicano Galego.


O ascenso Goberno de Madrid dos radicais co apoio da CEDA era un notable golpe para as aspiracins de transformacin social do PSOE desde as institucins republicanas. A dereita entendeu que a victoria electoral de novembro de 1933 era a oportunidade para desmonta-las reformas do Goberno republicano socialista. Os patrns celebraron o cambio de goberno baixando os salarios e despedindo a sindicalistas. A lexislacin laboral foi deixada de lado, endurcense as condicins de vida da clase traballadora e existe unha maior represin na actividade da esquerda; unha circular da Federacin de Sociedades Obreras y Agrarias de Ferrol y su Comarca, asinada polo seu presidente, Antonio Santamara, e polo secretario, Teijeiro Williman, fala en febreiro de 1934 de momentos graves de persecuciones que atraviesan muchos de nuestros militantes, con tendencia a aumentar13, polo que promove unha suscricin de axuda para os despedidos ou detidos. A reaccin a este estado de cousas no Partido Socialista ser a radicalizacin e o triunfo das teses revolucionarias de Largo Caballero. A direccin socialista virou a unha retrica revolucionaria co fin de meter medo dereita para que contivera o seu reaccionario programa e para presionar Presidente da Repblica para que convocase novas eleccins. Neste sentido pdese entender a mobilizacin de outubro de 1934. A Agrupacin Socialista de Ferrol non unha excepcin nesta actitude xeral no PSOE. Rexitase agora calquera pacto co republicanismo de centro e s cabe achegarse s demis forzas proletarias; o PSOE pretende ser a organizacin que integre a tdolos grupos proletarios e para iso formula a creacin das Alianzas Obreiras, excluindo s partidos burgueses. Apstase pola insurreccin popular como medio de acceder socialismo. En maio de 1934, a UGT ferrol, a travs do seu presidente Santamara, propn a Alianza Obreira resto das organizacins de esquerda. As finalidades do pacto son: a defensa antifascista, o mantemento das conquistas obreiras, e como obxectivo final o establecemento da Repblica Socialista Federal14:

Considerando, que las fuerzas de la burguesa realizan por todos los medios posibles su fusin para dar la batalla al proletariado en su accin reivindicadora de clase. (...) las organizaciones proletarias de todas las tendencias, tienen el ineludible deber que les impone el categrico imperativo del momento histrico de llevar a efecto las siguientes consignas:

a) Mantenimiento y defensa de toda conquista democrtica del proletariado.

b) Imposibilitar por todos los medios el desarrollo y la actividad del nacionalismo fascista.

c) Preparar una accin revolucionaria, valindose de todos los resortes y elementos que se nos ofrezcan para poner al proletariado en condiciones de dar la batalla definitiva, a la reaccin y a la burguesa.

d) En el momento que las circunstancias nos sean propicias establecer la Repblica Socialista Federal.

As chega outubro do 34, cando a faccin predominante na agrupacin ferrol chama folga xeral a travs de UGT. Ferrol vai ser o principal foco revolucionario de Galicia. A simpata dos integrantes socialistas do concello a un intento revolucionario nunca foi desmentida, e incluso uns das antes de que tivera lugar, a Polica e a GC procederon a un rexistro das dependencias municipais en busca de armas.


En Espaa a folga foi declarada o venres 5 de outubro polo PSOE e a UGT, como resposta entrada de tres ministros da CEDA no Goberno. Parece evidente que non exista unanimidade nos fins. Dentro do Partido Socialista para os seguidores de Prieto trtabase dunha proba de forza para conseguir da Presidencia da Repblica un goberno republicano-socialista, os de Largo Caballero buscaban unha autntica revolucin. En Galicia o paro foi secundado sobre todo por UGT de Vigo e Ourense. Houbo desigualdade no seguimento da folga e en A Corua, cidade de influencia anarquista, o paro foi menor do esperado; en Ferrol o colapso laboral foi total, mentres que en Santiago s parou a construccin. Os obreiros do Correo Gallego, afiliados a UGT, secundan a folga e impiden a publicacin do peridico ferroln entre o 6 e 10. O sbado 6 forzas de artillera -do rexemento de costa n 2- deteen a un grupo de socialistas que intentan impedi-la entrada de labregos con productos para o mercado e a venda de xornais. Comercios e bares abren as portas, pero son atendidos polos donos, xa que dependentes e camareros seguen a folga. Na Constructora Naval entran traballo os empregados de oficinas e un curto nmero de obreiros, e amezase co despido s obreiros que falten.Os tranvas son conducidos por persoal da Armada. Nos enfrontamentos morren tres persoas por arma de fogo: o dirixente ugetista ngel Mato, mestre do Seixo-Mugardos, nun tiroteo con gardas de seguridade dos asteleiros no intento de explosionar un transformador elctrico; un empregado de banca, por disparos de soldados artilleiros, e un garda de seguridade. Arden das igrexas, estalan artefactos na estacin do ferrocarril e nun caf. final son detidas mis de dascentas persoas da comarca que enchen o castelo de San Felipe; a maiora son socialistas, pero hai comunistas como Cedrn e Silva Fernndez, e anarquistas como Rico e Luis Abella.

As detencins de militantes do PSOE afectarn s cargos pblicos, de maneira que en 1935 dos once concelleiros de Ferrol dese partido tres estn pendentes de cumprir condena e tres mis detidos gubernativamente. En xaneiro dese ano o concelleiro socialista Francisco del Ro presenta unha mocin co fin de que se aprobase polo pleno subvenciona-la alimentacin dos detidos en San Felipe. Desde a Executiva de UGT en Madrid intntase tamn axudar s presos; a Comisin Pro-Presosdo sindicato entrega catro mil quinientas pesetas para ese fin e cifra en 130 os afiliados de Ferrol detidos.


O consello de guerra que xulgar a quince dos implicados, considerados como dirixentes da insurreccin de outubro, tn lugar en Ferrol na Sala de Xusticia da Base Naval o 12 de febreiro de 1936, a catro das das eleccins a Cortes, que ten lugar o domingo 16. Preside o tribunal o tenente coronel da comandancia de obras e fortificacins da cidade M. Blanco e actan como vocais tres capitns do rexemento de infantera de Mrida, un da comandancia de obras, e outro de artillera. As peticins do fiscal, un tenente auditor, son bastante duras: solicita reclusin perpetua para o brigada de artillera Febe Snchez, o xefe da polica municipal Santalla, e os concelleiros socialistas Quintana, Santamara, Morgado e Santamara Mendiola, as como quince anos para os restantes e a clausura das sociedades comprometidas nos autos. Finalmente as peticins fiscais son rebaixadas no fallo e son absoltos Quintana, Lorenzo, Leira, Jimnez, Urgorri e o brigada, pero a sentencia condena a vinte anos de reclusin a Antonio Santamara e a quince a Manuel Morgado. Na sentencia15 dase como probado que desde o 5 de outubro de 1934 tuvo lugar en distintos lugares del territorio espaol un alzamiento en armas contra el Gobierno legtimo en el que gran nmero de paisanos intentaron cambiarlo por otro ms conforme con su ideologa poltica, e que militantes do PSOE ferroln, en particular Santamara, vian preparando o movemento revolucionario na cidade desde o vern. O concelleiro Morgado sera o que organiz unos grupos llamados de defensa cuyo objeto era incendiar los templos, atacar o cuartel de la Guardia Civil y apoderarse de los Centros Oficiales, Telgrafos, Telfonos y conducciones de fluido elctrico, pero o fallo non expresa que os feitos chegaran a producirse. Ademis s procesados se lles imputou:

-Antonio Santamara: interviu na compra de explosivos e armas.

-Manuel Morgado: interviu no transporte de armas e explosivos.

-Pablo Santamara Mendiola, fillo do primeiro: era xefe dun dos grupos e explicou s compoentes o manexo de armas. Condenado a seis anos, coma os seguintes.

-Francisco Lpez Chas, empregado no concello, de Juventud Socialista: xefe dun grupo, interviu no transporte de botellas de lquido inflamable.

-Manuel Cobelo: xefe de grupo, interviu tamn no transporte de armas.

-Antonio Vzquez: xefe de grupo.

-Enrique Caruncho, empregado: preparou botellas de lquido inflamable e interviu no transporte de bombas.

-Domingo Serantes, mestre, concelleiro socialista de Serantes: recibiu cartuchos de dinamita.

-Manuel L. Gende, electricista: xefe de grupo, deu a Serantes das pistolas.

-ngel L. Santalla, xefe da polica municipal: excitou repetidas veces s gardas s sa ordes para que non reprimisen os actos dos revoltosos. Condenado a dous anos por pasividade ante os sucesos.

-Brigada Snchez: entregou un fusil e varios cartuchos a Pablo Santamara. Absolto por non constar que Pablo utilizase o fusil nin que ese militar coecera a preparacin do movemento.


Os actos realizados e as intencins que se citan constiten para o consello un delito de conspiracin para cometer rebelin militar, aplicando o artigo 241 do Cdigo de Xusticia Militar de 1890, e o seu obxectivo era implantar la dictadura del proletariado. Sen embargo, o avogado defensor de Santamara, Morgado e doutros acusados, Jos Andrs Manso, deputado socialista fusilado tralo levantamento de 1936, afirma na vista da causa que se en outubro de 1934 existiu un movemento insurreccional en diferentes rexins espaolas, singularmente en Asturias, o que se produxo en diversas cidades e pobos non tn por que ter conexin con esa rebelin localizada. O defensor nega a existencia dun movemento revolucionario en Ferrol: porque en Ferrol no se produjo mas que una huelga general, e nega ademis que os actos atribuidos s procesados estiveran destinados a colaborar co movemento asturiano. Afirma que o fiscal carece de probas para acusar a Antonio Santamara de ser o dirixente dese suposto plan revolucionario e que tan s se basea en rumores. O avogado defensor nega a intervencin de grupos de choque na folga xeral, s procesados -di- no se les imputan hechos concretos en relacin con actividades revolucionarias llevadas a la prctica: Se les procesa por propsitos, por intenciones 16.

Existe un documento que incide na versin de que os socialistas ferrolns non chegaron a realizar atentados. Trtase do que recolle as respostas de Ferrol a un cuestionario17 enviado a tdalas zonas pola Comisin Executiva de UGT en decembro de 1934:

1.- En que da y hora recibisteis, en el mes de octubre, el telegrama convenido?

2.- Lleg dicho telegrama al conocimiento de todos los elementos responsables de sa?

3.- Qu hicisteis una vez recibido el telegrama?

4.- En qu momento y por qu causa disteis por terminada vuestra gestin?

5.- Tenais pendiente de recibo algn encargo cuyo pago no hubieseis satisfecho?

1.- El da 4 de octubre de 1934, a las diez de a noche.

2.- Se puso en conocimiento de todos los responsables.

3.- Se estudi la situacin. Por carecer de medios ofensivos o por tenerlos escassimos ante las fuerzas del Estado, que suponan unos tres mil hombres, sin incluir las fuerzas de orden pblico, se desisti de todo intento de asalto, conviniendo en declarar la huelga general, que se llev a cabo.

4.- Entre los das 7 y 8 fueron detenidos a mayora de los elementos responsables; los otros lo fueron das despus. El fracaso del movimiento de Catalua desmoraliz a la gente. Tambin contribuy a esto el hecho de que la Direccin de la Constructora, empresa alrededor de la cual gira casi toda la vida econmica del pueblo, puso unos avisos en las puertas diciendo que el que no se presentase al trabajo, quedaba despedido. Esto oblig a que los responsables que an quedaban en libertad, diesen por terminada la huelga el da 9 del mismo mes.

5.- No.

 

Un grupo de militantes mal armados non poda tomar unha cidade militarizada como Ferrol, polo que se optou pola declaracin de folga con feitos violentos -cortando o suministro elctrico, por exemplo- para alterar a orde e promover o paro laboral.


As consecuencias de outubro do 34 van ser variadas. Algns dos xulgados na causa 310/34, concretamente: Morgado, Jimnez, Lpez Chas, Caruncho, Santamara Mendiola e Gende, e outros detidos, sern fusilados ou paseados tralo 18 de xullo de 1936. Entre os apresados, non s en Ferrol, senn en Serantes -onde foron encarcerados o alcalde Porto Leis e o xuz municipal-, e en Pontedeume, Ares, Cedeira e Cario, estn militantes socialistas, comunistas e de CNT, e incluso militares: unha ducia de auxiliares e cabos do cruceiro "Almirante Cervera" son detidos entre outubro e novembro de 1934.

Outubro do 34 ter como consecuencia inmediata a paralizacin temporal da actividade sindical e poltica dos socialistas, ser ilegalizadas ata abril de 1935 as organizacins de UGT e as agrupacins do partido -as xuventudes e o grupo feminino- e a suspensin de El Obrero, que reaparece en abril de 1935, pedindo en portada a amnista para os presos.

En Ferrol interviron na represin de outubro membros da GC -como o tenente Suances, que en1936 ter un papel relevante na represin- e o rexemento de artillera de costa n 2. Oficiais de artillera formarn nos consellos de guerra. As narra El Correo Gallego18 os Importantes servicios de la Benemrita:

El capitn de la Guardia civil don Jos Leseduarte Gonzlez y el teniente del benemrito Instituto don Victoriano Suances, tuvieron noticias de que algunos elementos extremistas residentes en la villa de La Graa, tenan armas en su poder. Inmediatamente salieron para dicho punto fuerzas de la Guardia civil y con motivo de las pesquisas realizadas detuvieron a Manuel Mosquera Ogando, de 18 aos, (...), a quien hace das se le buscaba para su detencin. Este individuo fue sometido a un estrecho interrogatorio manifestando que su convecino Antonio Vzquez Daz posea diversas armas y que las tena escondidas en su casa. La Benemrita procedi a registrar el domicilio del Antonio comprobndose que la denuncia de Manuel Mosquera era cierta. (...) Tambin fueron detenidos por la Guardia civil, los vecinos de La Graa, Salvador y Len Vez, Jess Bueno, Jos Hermida alias Varela y Antonio Niebla.

 

O obreiro da construccin naval Mosquera e os irmns Vez Vales sern pasados polas armas en 1936.

A corporacin municipal en outubro de 1934 estar presidida polo comerciante Segundo Cotovad, do Partido Radical, que xa actuara como delegado gubernativo nos das da folga , sendo destituidos por orde do Gobernador Civil o 9 de outubro o alcalde Quintanilla, os tenentes de alcalde Santamara, Morgado e Vzquez Galn, e algns concelleiros socialistas, por abandono de funciones y deberes y participacin en los sucesos19. Entran na nova corporacin ferrol por mandato do Goberno Civil once eds interinos: sete radicais e catro de DRG-CEDA.


O revisionismo vai ser a bandeira da nova corporacin con maiora de dereitas, xa que s quedan na Corporacin cinco concelleiros socialistas e catro de UR.

Tamn en Ares, Mugardos, Pontedeume e Serantes o Goberno Civil destite a concelleiros elixidos por votacin popular, sendo sustituidos por radicais e cedistas. Os alcaldes de Ferrol, Pontedeume, Ares e Serantes sern desde outubro de 1934 militantes do Partido Republicano Radical.

Outra das consecuencias de outubro do 34 foi a radicalizacin da dereita galega que proclama o uso da forza ante a demostracin de que a esquerda non desexa o consenso poltico. As, desde os seus rganos de difusin solictase unha forte intervencin quirrxica. Incluso propnse a idea de que se formara unha milicia, adestrada pola Garda Civil, co fin de que o perigo marxista non collera outra vez despistados s conservadores. Configranse grupos paramilitares a finais de outubro. En Ferrol un destes grupos foi organizado directamente por Derecha Regional Gallega.

Trala victoria da Fronte Popular nas eleccins de febreiro, o xoves 20 organzase unha manifestacin que percorre as ras da cidade entoando a Internacional. Os manifestantes aplauden izarse a bandeira republicana nos edificios oficiais e varios grupos atentan contra diversos edificios da cidade, como o local de Falange, o casino, o local de Derecha Regional, a residencia dos Padres da Angustia, onde botan mobles ra e prndenlles lume. Interviu a GC para restablece-la orde e forzas do exrcito e Maria protexen bancos e igrexas. Estes feitos de violencia anticlerical e de enfrontamento ideolxico sern lembrados logo para xustificar a represin posterior 18 de xullo.

O mesmo da 20 Quintanilla preside de novo a sesin plenaria do Concello de Ferrol, sen os concelleiros interinos nomeados en outubro de 1934.

No Concello, Antonio Santamara, presidente da Asociacin Obreira de Construccin Naval ugetista, vai a se-lo novo alcalde, o ltimo da Repblica, e nos principais cargos directivos forman, lado dos socialistas, militantes de Izquierda Republicana.

Quintanilla renuncia seu cargo por ocupacins profesionais, inda que permanece no goberno municipal como sndico.


A corporacin quedar definitivamente constituida a primeiros de marzo por dez eds do PSOE, cinco de IR, tres radicais, tres independentes, e un de CEDA, Unin Republicana e Renovacin Espaola, en total 24 membros20. Hai unha maiora republicano socialista de dezasis eds, onde os republicanos de IR proveen de ORGA e de Unin Republicana, fronte a cinco eds radicais e da dereita; un novo concelleiro ser nomeado polo gobernador civil: Jos Lpez Bouza, de Izquierda Republicana, que toma posesin do seu cargo o 19 de marzo, ocupando a vacante deixada por un edil do PRR. Bouza presidir a xestora da Diputacin Provincial desde o 23 do mesmo mes, na que est tamn Quintanilla.

En marzo de 1936 a corporacin fronte populista intenta a expropiacin de centros de ensino de ordes relixiosas, que continan abertos baixo a apariencia legal de sociedades annimas.

Mentres a oposicin municipal de dereitas opta pola inhibicin, na ra suceden algns enfrontamentos. A prensa recolle os seguintes entre febreiro e xullo do 36:

-Incendio da igrexa de Santa Maria, en Serantes, afecta a varias imaxes e cortinas.

- En marzo, incendio da igrexa de Limodre e da parroquial de San Salvador en Fene, ademis asltase a de Somozas.

-En Ares, incidentes entre dereitistas e quince mulleres que pedan a liberdade dos detidos por danos no local de Juventud de Accin Catlica.

-Por orde do Gobernador Civil, a Polica practica en Ferrol varias detencins de elementos de Falange Espaola e doutras filiacins dereitistas desta cidade.

 

Librara Central Libreira. Ra Dolores n 2 15402 Ferrol
http://www.centrallibrera.com http://www.deferrol.com http://www.leergratis.es/ Tel
fono 981 35 27 19

 

CAPTULO II. A VIDA POLTICA NA COMARCA.

 

2.1. No distrito xudicial de Ferrol.

En Serantes, formado polas parroquias rurais que rodean Ferrol e integrado neste en 1940, constitense unha Agrupacin Socialista e un grupo do Partido Republicano Radical en 1931.

As eleccins locais do 31 de maio de 1931 forman unha corporacin municipal dominada por ORGA con once eds, co alcalde, e cinco socialistas. O alcalde Alejandro Porto, un electricista da Constructora Naval, que logo se integrar en Izquierda Republicana. Traballa como secretario municipal o galeguista Arturo Noguerol, fundador con Risco da revista Ns.

 

En Narn o Concello en 1931 esta formado por seis republicanos independentes (co alcalde Rodrguez Sabn), cinco socialistas, tres radicais, tres federais e un agrario.

Cando chega o 18 de xullo de 1936 o Concello segue presidido por Sabn, que encabeza un grupo de eds situados dentro dunha orientacin republicana de centro.

Entre os asuntos tratados no ltimo perodo da 2 Repblica, na sesin plenaria do 11 de maio de 1936 presntase unha mocin interesando que o Concello solicite do ministerio de Obras Pblicas un subsidio para atender s numerosos obreiros parados, coa inversin en xornais que se empregaran en obras municipais.

A Agrupacin Socialista de Narn en 1935 conta con 28 afiliados, a segunda da comarca, tras Ferrol, superando s de Neda (20 militantes), Serantes (20), Mugardos (15), Ares (14) e Pontedeume (12).

 

En Neda constitese en 1931 a Sociedad de Profesiones y Oficios Varios de UGT. Nos seus estatutos figuran como obxectivos1:

a) Procurar que los salarios estn en relacin con las necesidades de la vida.

b) Cumplir y hacer cumplir la jornada legal de trabajo, no superior en ningn caso a las ocho horas.

c) Impedir que los elementos patronales ofendan en su dignidad a los asociados y utilizar cuantos recursos sean necesarios para que se cumpla la legislacin del trabajo.

 

En 1931 frmase a Agrupacin Socialista de Neda e as traballadoras de La Hilatura crean a Unin Textil Sociedad Obrera, de UGT, con 316 afiliadas.


O 14 de febreiro de 1936 crase un consello de Izquierda Republicana, no que se integran dez vecios. Tamn existen en Neda grupos de JS, DRG e UR.

As eleccins locais de 1931 forman un concello dominado por socialistas (oito) e ORGA (cinco). A corporacin municipal en 1935 est presidida polo socialista Couce Sanjun. Na corporacin aparece o mdico Francisco Cebreiro, Paco da Merced, militante de IR.

 

En Moeche o dominio poltico do Partido Agrario de Pita Romero evidente, desde 1931 tn a totalidade dos cargos municipais. no 36 cando se forman tres organizacins locais de partidos da FP: a Agrupacin Municipal de Izquierda Republicana, en marzo, asinando a constitucin mis de noventa cidadns, unha Agrupacin Local de Unin Republicana, en abril, e o Partido Galeguista-Grupo de Moeche, en xuo.

En 1934 crase a Sociedad de Trabajadores de la Tierra y Oficios Varios de Moeche, integrada en UGT e con trinta afiliados.

 

Somozas un municipio de vocacin gandeira dominado tamn polo Partido Agrario de Pita Romero, que nas eleccins de 1931 ocupa a totalidade dos postos de concelleiros. En 1936, trala victoria electoral do FP, nomase unha xestora do Concello integrada por homes de IR, igual que en Moeche.

As organizacins que se fundan na Repblica son: Alianza Republicana-Alianza Republicana Espaola, en 1931; Derecha Regional Femenina, en 1933; Xuntanza Labrega, Sociedade Cultural, 1934; Sociedade de Agricultores de Somozas, de UGT; e Agrupacin de Izquierda Republicana, en1936.

 

En San Sadurnio a maiora dos seus concelleiros en 1931 defnense como republicanos independentes. Organizacins polticas das que temos constancia son: Sociedad Agraria Socialista de UGT, 1931; Juventud Catlica, 1931; Centro Republicano Socialista, 1931; e o Radio Comunista, 1936.

 


En Valdovio as organizacins polticas que existiron no perodo republicano seran: un Centro Republicano, en 1931; a Unin de Valdovio, Asociacin Republicana Radical, 1932; unha Agrupacin Local do Partido Agrario Espaol, 1935; Agrupacin de Izquierda Republicana de Pantn, 1935; Agrupacin de Izquierda Republicana de Vilarrube-Porto do Cabo, 1935, asinan seis homes, entre eles o mestre Ambrs, logo fusilado; Agrupacin Socialista, 1936.

O avogado Alfonso de Cal Fernndez o primeiro alcalde republicano da localidade. Existe unha colaboracin entre ORGA e o PRR no goberno municipal nos primeiros momentos da etapa republicana. En 1935 esta unin rompeu, o alcalde agora radical. Cal Fernndez militante de UR e ser fusilado en Ferrol tralo levantamento.

O 22 de marzo de 1936 constitese unha nova corporacin municipal presidida polo militante de IR, Frutos Burgos, mestre de Pantn; a maiora dos eds de IR.

 

2.2. No distrito xudicial de Pontedeume.

De Pontedeume temos documentacin de varias organizacins do perodo republicano. Unha das primeiras en constituirse, o 14 de maio de 1931, rene autodenominado Comit Republicano-Socialista de Pontedeume, co obxecto de "contribuir a medida de sus fuerzas a la consolidacin y defensa de la Repblica espaola" (art. 1 dos estatutos), podendo integrarse no comit "todos los antidinsticos, cualquiera que sea su ideal poltico, social y religioso" (art. 2). Como presidente figura Allegue del Ro, mdico, e como secretario Ramn Agras, ambos executados en 1936.

En maio de 1931 a Sociedade de Oficios e Profesins Varias ingresa en UGT con 150 afiliados e desde agosto existe en Pontedeume unha Agrupacin Socialista, que preside Lpez Seijo. Nas executivas da agrupacin aparecen tres militantes vctimas da represin violenta: os mestres Mara Vzquez Surez e Jos R. Fernndez, e o secretario en 1934 Luis Nodar.

Derecha Regional Gallega, de CEDA, est presidida por un directivo da Asociacin Mercantil e Industrial de Pontedeume.

A Agrupacin Local de Izquierda Republicana creada en 1935, co rexistrador da propiedade Garca Toribio como presidente.

En maio de1936 inscrbense como asociados do Partido Galeguista dezaoito vecios de Pontedeume: das mulleres, varios marieiros, labregos, obreiros, carpinteiros e dous do comercio.


Tralas eleccins municipais de 1931, a corporacin da vila est presidida por un republicano federal. O 9 de marzo de 1936constitese no edificio consistorial de Pontedeume a xestora que rexe o Concello tralas eleccins de febreiro. Segundo consta na acta do Pleno: baixo a presidencia de D. Celestino Sardia Navarro, como delegado gubernativo,renense os seores que "han sido por l designados para constituir la Corporacin Municipal de este ayuntamiento". Da maior parte dos eds coecemos a sa filiacin poltica; o alcalde Manuel Lpez Seijo, presidente da Agrupacin Socialista; tenentes de alcalde: Juan Ares, de Izquierda Republicana; Robustiano Freire, de IR; Ramn Ares, de IR, e Eduardo Fonte, socialista; trtase dunha corporacin formada por militantes de IR e PSOE, que nos poucos meses que estivo fronte do municipio toma as seguintes medidas:

-Incautacin dos cemiterios de Andrade, Boebre, Nogueirosa, Ombre, Centroa e Vilar.

-Instalacin dunha biblioteca pblica.

-Destitucin do secretario do Concello, do depositario de fondos, do recaudador de arbitrios, dun oficial e de tres gardas municipais, tras abrirlles expedientes por faltas graves. De seguida os eds nomean sustitutos, entre eles dous paseados en agosto do 36: Celestino Sardia, secretario interino, e Prado Allegue, asesor.

-Aprobacin da urbanizacin da Praza da Repblica, con emprazamento para o mercado, e a pavimentacin da ra da Liberdade.

 

En Fene en 1936 cranse das entidades: Juventud Socialista de Fene, e unha seccin de CNT, o Sindicato nico de Trabajadores de Fene. Existe unha Agrupacin Socialista desde 1933, unha Sociedade de Oficios Varios ugetista, un grupo do Partido Galeguista - constituido en 1934, no que forman Manuel Gmez Surez e Jess Daz, logo fusilados-, ademis de Derecha Regional de Fene, a sociedade agraria La Necesaria, fundada en 1907 e integrada en UGT en 1929, a Unin Martima de CNT, con 180 afiliados, e a Sociedad de Trabajadores de la Tierra de Magalofes, de UGT.

A Corporacin Municipal de maiora socialista. Cando chega o 18 de xullo de 1936 alcalde Ramn Souto, carpinteiro e propietario dunha fbrica de baldosas.

 

En Ares o 1 de maio de 1931 frmase unha Agrupacin Socialista Obrera, presidida por Jos Sequeiros que rene a dez membros. Antes, en 1930, xa exista a Agrupacin Socialista Obrera de Cervs.

Os socialistas forman en 1931 o sindicato Unin de Trabajadores de Mar y Tierra , integrado en UGT en 1932 con 70 afiliados, presidido tamn por Sequeiros, quen en 1935, sen embargo, aparece como directivo da Agrupacin local de IR.

Unin Republicana tn en Caamouco unha agrupacin local. En Caamouco intgrase en UGT en setembro de 1931 unha Agrupacin Republicano Social Agraria, que rene a 240 afiliados.

Unha das ltimas formacins polticas que xurde en Ares Juventud Socialista Aresana, en 1935, presidida por Arturo Surez, morto na represin. Os seus fins eran:


Artculo 1. -Es la educacin socialista, la propaganda, la accin poltica, el aprovechamiento, en suma, de las energas juveniles en pro de la causa obrera, conforme a las decisiones del Partido Socialista Obrero Espanol.

Artculo 2. - Lo prescrito en el artculo anterior se detalla as:

1. -Difundir libros, folletos, peridicos y hojas.

2. -Contribuir al acrecentamiento del nmero de suscriptores a la Prensa obrera.

3. -Organizar los actos de propaganda oral, mtines, conferencias, excursiones, etc.

4. -Trabajar por la educacin societaria y socialista de la mujer, prestando vigorosa ayuda a las reivindicaciones obreras feministas, creando Agrupaciones de mujeres obreras y conducindolas al terreno de la lucha de clases.

5. -Constituir grupos de ciencia, arte, higiene, etctera; y

6. -Realizar una extensa labor educadora contra todo prejuicio, contra las viejas filosofas y religiones, oponiendo a todas ellas la filosofa socialista, que abarca los rdenes todos de la vida individual y social.2

En 1931 a Corporacin municipal conta con trece eds socialistas, sendo o primeiro alcalde Jos Lpez Lourido, vctima dun paseo na guerra. O 29 de febreiro de 1936 procdese toma de posesin dos eds suspendidos en outubro. Benito Feijo, traballador da constructora naval, directivo da Agrupacin Socialista de Cervs, detido polos sucesos de 1934, nomeado alcalde. Entre os eds identificamos a tres de IR, exmilitantes socialistas.

 

En Mugardos hai que destaca-la presencia de varias agrupacins que abarcaban todo o espectro poltico da 2 Repblica.

Organzase en 1931 un sindicato integrado en CNT: o Sindicato de Pescadores, Marineros y dems oficios, entre os directivos Juan Prieto Balsa, alcalde do FP en 1936, e Domingo Picallo, militante do PRRS que tamn chega alcalda da vila.

A Agrupacin Socialista de Mugardos legalzase en xuo de 1931.

En decembro de 1931, o Centro Republicano de Mugardos, con 103 afiliados, convrtese na Agrupacin Republicana Radical-Socialista.

Na parroquia do Seixo, apenas media dcia de mulleres forman en 1932 Derecha Regional Gallega.


En outubro de 1933 nun local da Avenida da Repblica, once vecios fundan o Ateneo Libertario "Naturaleza Consciente", co obxecto de procurar eleva-lo nivel intelectual da clase traballadora, por medio de lecturas, mitins e conferencias, para acada-la emancipacin integral preconizada polo ideal libertario.

En marzo de 1933 nace o grupo do Partido Republicano Gallego, liderado por Casares Quiroga, no que aparecen dez vecios da vila mugardesa; algns antes no PRRS, como o concelleiro Eytor Caizo, que sufrir a represin na guerra civil.

pouco de iniciarse 1934 frmase o comit local da Agrupacin de Unin Republicana. o presidente Ros Sordo e o tesoreiro Rolds Gelpi, comerciante, fusilados trala sublevacin de 1936. Ros e Rolds asinan en xaneiro do 36 unha solicitude gobernador civil para a legalizacin dunha filial de Izquierda Republicana.

En maio de 1934 reorganzase o Partido Republicano Radical, o novo presidente local Vzquez Faria, empregado na Constructora Naval, concelleiro interino en outubro dese ano e alcalde tralo alzamento.

Na parroquia de Franza (Mugardos), en 1935, nace legalmente a sociedade Irmandade Galeguista, asamblea asiste o presidente do PG en Ferrol, Domingo Pombo, e nela elxense os cargos directivos; como secretario de administracin nomase a Felipe Bello Pieiro, o coecido pintor; e ser en Mugardos onde se constite un dos ltimos grupos do PG nun proceso de crecemento evidente na comarca desde o 16 de febreiro; o 5 de xuo tres mugardeses inician os trmites legais para a constitucin do Grupo Galeguista de Mugardos.

O Radio Comunista de Mugardos constitese a mediados de marzo de 1936, tendo como secretario a Prieto Balsa, o ltimo alcalde republicano da vila, un dos primeiros executados na comarca tralo 18 de xullo.

A corporacin municipal, tralas eleccins locais, tn como alcalde a un militante do PRSS. Os radicais socialistas son maiora con oito postos, dous son socialistas e tres independentes. Parte da corporacin suspendida en 1934, e en 1936 nomanse novos concelleiros da FP, de maneira que da primeira corporacin republicana quedan cinco concelleiros de eleccin popular. En marzo de 1936 detenta a alcalda Domingo Picallo, de IR, logo sustituido por Prieto Balsa.

 

En Monfero en 1931 o alcalde de eleccin popular independente e preside un pleno formado por siete radicais, cinco federais e dous independentes. En 1936 nomase unha xestora da FP.


A Sociedad de Agricultores de Monfero, que existe desde 1907, tn "por principal fin misin velar por la condicin moral y material de sus asociados [...] creando al efecto otras asociaciones como cajas de ahorro, de socorros mutuos", nunha acta de xaneiro do 36 que solicita a legalizacin da agrupacin de Izquierda Republicana vemos, entre unha dcia as sinaturas de tres executados: Pablo Rico, alcalde o 18 de xullo, tesoreiro da Sociedad de Agricultores, Jos A. Marcos e Andrs Garca.

 

En Mio UGT conta en 1931co sindicato Unin Agraria e Socialista, con domicilio en San Xon de Vilanova. Nese ano tamn funciona a Unin Agraria e Socialista de Bemantes e Callobre, que ingresa en UGT en xullo con 190 inscritos. Tamn en Callobre frmase un Grupo Galeguista en 1934, e en 1936, pouco antes do alzamento, intentbase formar outro na mesma vila de Mio.

En maio de 1931, recn inaugurada a II Repblica, fndase o Casino Republicano Socialista, con mis dun cento de socios, sendo secretario o mestre J. Salgado. Antes do vern esta organizacin adhrese a ORGA e dar lugar a Izquierda Republicana.

En 1933 nace a Agrupacin Socialista; na comisin organizadora est a mestra Mara Vzquez Surez.

Radio Comunista de Mio constitese en 1933.

En 1934 sabemos da existencia da Sociedade Agraria Republicana de Castro, Leiro e Carantoa, de tendencia agrario catlica.

En outubro de 1935 crase un consello de Izquierda Republicana, o nmero de militantes desta forza poltica supera os trinta e na lista hai marieiros, propietarios, carpinteiros, un industrial, un mestre, comerciantes e labregos .

En Leiro intgrase en UGT en 1932 unha Sociedade de Agricultores e Oficios Varios, presidida por Tenreiro Lpez, fusilado logo en San Felipe, que conta en 1936 con cen homes e seis mulleres, segundo as actas da Comisin Executiva de UGT. Esta documentacin tamn recolle o ingreso dunha sociedade de Perbes denominada Cultural Agraria, con 48 afiliados, inscrita na Federacin de Traballadores da Terra.

En 1935 a Corporacin municipal de Mio est presidida por un alcalde radical. En marzo do 36 nomase unha xestora desde o Goberno Civil na que figura como alcalde Ricardo Prez, de IR, que se exilia a Amrica estalar a guerra civil.

 

En Cabanas, nas eleccins locais de 1931 vencen os candidatos de ORGA copando once postos do Concello, menos a alcalda, pois o alcalde declrase republicano independente, e continuar ata ser destituido en 1936, tralas eleccins de febreiro. En 1935, a corporacin conta con catro eds de Unin Republicana, catro socialistas e outro mis independente.


En setembro de 1931 a sociedade agrcola Nueva Concordia ingresa en UGT, con 82 asociados. En 1932 intgrase tamn no sindicato socialista Oficios Varios de Cabanas.

Desde ese ano existe unha mutua gandeira coecida como Nueva Unin e entre novembro e decembro de 1935 constitense tres agrupacins polticas: Unin Regional de Derechas-CEDA, IR, e Unin Republicana, con seis rbricas, entre elas as de tres paseados: o ltimo alcalde republicano de Cabanas, lvaro Puentes, fuxido no monte tralo 18 de xullo ata que morre por disparos en 1940, e Antonio Brage e Juan Pereiro, albaneis de 20 anos de idade executados en agosto do 36.

 

A Capela en 1935 gobernada por un alcalde do PRR lerrouxista; a corporacin conta a ademis con nove eds radicais e dos independentes. En 1936 constitense dous comits; o de IR e o do Sindicato Agrcola y de Oficios Varios de Vilar de Mouros, de CNT. Cenetistas e azaistas forman parte da nova corporacin municipal en 1936 que sustite por decisin gubernativa anterior de maiora radical.

 

En Vilarmaior as primeiras eleccins dan o poder a un alcalde de ORGA. Desde 1931 existen unha Agrupacin Socialista e a Unin Agraria. En outubro de 1935, no local da Feira do 3" e nunha xunta de dezasete vecios, constitese o Grupo Galeguista. Tamn funciona un grupo de Unin Regional de Derechas. O alcalde en 1935 de Unin Republicana, xa que os de ORGA agora militan en UR.

Persoas influntes en Vilarmaior son dous vecios de Pontedeume: un notario, de tendencia dereitista, e un mdico, afiliado a CEDA.

 

2.3. No distrito xudicial de Ortigueira.

Nas eleccins do 12 de abril de 1931, polas que se proclama a Repblica en Espaa, triunfan con gran diferencia sobre os monrquicos os candidatos agrarios da comarca. O xefe do Partido Agrario Leandro Pita Romero, periodista e avogado, que ser na Repblica deputado, ministro e embaixador no Vaticano. En Ortigueira preside a "Federacin Agraria", fundada polo seu pai, que engloba a 38 sindicatos do norte da provincia; , con 3.789 socios, o maior rgano sindical provincial.


Os agraristas teen os votos dos gandeiros e labregos integrados na Federacin Agraria que exporta gando vacn a Madrid e Barcelona, organiza feiras e paradas de sementais, compra abonos e maquinaria. O deputado Pita Romero quere defender os intereses destes pequenos gandeiros nas Cortes de Madrid. Os seus rivais en Ortigueira son Vzquez Gundn, de CEDA, e o industrial e banqueiro Casariego, alcalde na dictadura primorriverista, que cando chega a Repblica milita no Partido Republicano Radical. A Corporacin municipal ortegana que chega s comicios de febreiro de 1936 est formada polo alcalde agrario Jess Fojo, con vinte eds agrarios e dous radicais.

Na economa da zona destaca a pesca artesanal de Cario e Espasante. No primeiro a industria conserveira de peixe emprega a unha numerosa man de obra feminina e o Sindicato de la Industria Pesquera (CNT) integra a mis de mil afiliados. En Cario existe xa o desexo de creacin dun concello propio e na etapa republicana a fortaleza do movemento sindicalista acta de elemento diferenciador respecto vila de Ortigueira, mis conservadora.

Trala cada da Monarqua constitense os primeiros concellos republicanos en tdalas localidades do distrito ortegano, ags en Cedeira onde queda suspendida a constitucin por orde do Goberno Civil, xa que non se corresponde cos resultados electorais do 12 de abril. O comit local do Partido Republicano Radical Socialista, cuns vinte afiliados, que tn como secretario local encargado de Correos Miguel Fernndez Santos, de 26 anos, natural de Madrid, proclama a Repblica o 15 de abril, un da histrico que amence con bandeiras republicanas no cine Arriv e no balcn de Correos. Seguindo o exemplo dado pola capital e moitas poboacins espaolas o da 14 e, entendendo que os resultados das eleccins, gaadas polos agrarios, non ten valor no novo rxime, constiten a corporacin municipal sen aterse s resultados, designando presidente local do PRRS, Higinio Bustabad, armador e comerciante, como o primeiro alcalde republicano de Cedeira. Suspendida esta constitucin, a celebracin de novos comicios locais o 31 de maio do 36 ve como o dominio dos partidarios de Pita Romero reafrmase, xa que aumentan a sa representacin con votos do electorado monrquico. Dun total de 73 eds, 64 son agrarios (87 %), 7 radicais e 2 radicais socialistas.

En virtude dos resultados constituiranse agora as Corporacins. En Cedeira, Jos Soto, primeiro edil na etapa monrquica ser o novo alcalde republicano dos agrarios. O agrarismo tn tradicin en Cedeira; pouco tiempo de estreada a Repblica, en maio de 1931, fndase o "Centro Republicano Agrario" polos de Pita Romero na vila. Os seus obxectivos son:

A. Fomento de la cultura en el Agro.

B. Redencin econmica y poltica del labrador.

C. Trabajos de organizacin poltica agraria..3


No art. 2 dos estatutos manifesta caudillismo, unha vontade de obediencia poltica lder: "Seguir las normas que el Jefe Don Leandro Pita Romero seale". Entre os da comisin organizadora non figura ningn gandeiro ou labrego, aparecen os nomes dun empregado xudicial, un xastre, dous comerciantes, un patrn de pesca e un dependente de farmacia.

En Cedeira tamn existen pequenos grupos de socialistas, galeguistas e comunistas (estes ltimos en 1933 forman unha comisin organizadora dun Sindicato de Marineros, formada por catro traballadores entre os que estn Jess Lourido, futuro concelleiro da FP, paseado tralo alzamento, e Constantino Surez, que ter que fuxir no 36).

En As Pontes de Garca Rodrguez, a candidatura pitista que gaa os comicios municipais de 1931 representa a labregos das parroquias fronte a outra na que maioritariamente figuran profesionais e comerciantes, a clase dirixente local da etapa monrquica.

Inda que os agrarios dominan os concellos outros grupos polticos ten actividade nesta comarca, un dos mis dinmicos o Partido Galeguista, que tn implantacin en Ponte de Mera (Ortigueira), onde en maio de 1934 constitese un comit. En 1936 son cerca de oitenta os afiliados nesta localidade, case todos mozos. A profesin que mis aparece entre eles a de labrego. Segundo A Nosa Terra este Grupo est preparando a formacin de Grupos Galeguistas en Cario e As Pontes pouco antes de iniciarse a guerra civil. En Ponte de Mera o partido nacionalista celebra un gran mitin o domingo 13 de outubro de 1935, coa presencia de Castelao, Antn Villar Ponte, Vctor Casas, Surez Picallo e Gmez Romn. O acto poltico no campo da feira, coa presencia de tres mil persoas. Os oradores falan desde un palco, adornado coa bandeira de Galicia e a tricor republicana, a un pblico chegado en camins de Cedeira, de Cario e doutros lugares prximos. Fai a presentacin do mitin Alfredo Rebollar, de IR, alcalde en 1936 na xestora da FP. En Cedeira hai noticias da existencia dun grupo oficial do Partido Galeguista. Dos seus militantes podemos identificar a Isaac Forneiro, empregado de banca. Acelebracin dun mitin neste concello tn lugar o domingo 8 de setembro de 1935 e interveen Otero Pedrayo, Ramn Villar Ponte, Surez Picallo e Carballo Calero.

En Cerdido, Manuel Surez, vecio da Barqueira, preside desde 1935 a sociedade agropecuaria Loitas Labregas e desde maio do 36 unha agrupacin do PG, con mis de cincuenta afiliados. Manuel ser fusilado en Ferrol en setembro do 36.

Dominan os agrarios a vida municipal de Ortegal ata a victoria da Fronte Popular nas eleccins de febreiro de 1936, coa convocatoria de comicios locais para o 12 de abril, que non se chegan a realizar xa que se retrasan indefinidamente e nomanse polo Goberno Civil xestoras municipais con homes dos partidos da FP -a maiora de IR- en Ortigueira, Cedeira, As Pontes e Man.


En Ortigueira son cesados en marzo o alcalde Fojo e os eds agrarios para formarse unha nova Corporacin, con representantes da FP. A xestora de Ortigueira4 est formada por trece eds interinos de Izquierda Republicana, tres do PSOE, dous do PG e un sindicalista.

En Cedeira o cambio de dirixentes locais realzase en abril, cesando os agrarios e sendo nomeado alcalde Manuel Fernndez Freijeiro, un militar retirado pola lei de Azaa, prximo a IR. Entre os concelleiros aparece Jos Vergara, de Alianza Obrera y Campesina (UGT), Jess Lourido, marieiro da CGTU comunista, e o director da escola da vila Muoz. En Man nomase alcalde a Jess Castao, un labrego de Bares, fusilado en 1937 en San Felipe.

En As Pontes, os agrarios deixan paso en xuo de 1936 a unha nova corporacin presidida por Servando Lpez, secretario do xulgado local, de IR; a xestora da FP en As Pontes5 est formada na sa maiora por militantes de Izquierda Republicana, pero tamn hai dous socialistas (un, Guerreiro, logo paseado), agrarios e de Unin Republicana.

Pouco tempo disporn as autoridades fronte populistas nos seus mandatos. Na maior parte dos concellos apiase a aprobacin do Estatuto de Autonoma, aportando cantidades para sufragar a campaa e o plebiscito.

Relacionamos de seguido as agrupacins polticas, culturais e sindicais do distrito ortegano6:

ORTIGUEIRA:

Unin Republicana (PRR), 1931.

Ateneo Cultural Recreativo de Cario, 1933, CNT.

Bloque Nacional, xaneiro 1936, Dmaso Calvo.

Agrupacin Municipal de Izquierda Republicana , xaneiro 1936, Alfredo Rebollar.

Grupo Galeguista de Ponte de Mera, marzo 1936, 77 afiliados.

Agrupacin Socialista de Ortigueira, abril 1936.

Juventud Socialista de Ortigueira, abril 1936, A. Otero.

Sociedad de Oficios Varios, ingresa en UGT en decembro de 1932 con 49 afiliados.

Sociedad de Trabajadores de la Tierra de San Clodio, de UGT.

Sociedad de Trabajadores de la Tierra de Senra, de UGT.

Federacin Agraria, incle sindicatos parroquiais de gandeiros de Ortigueira -20 en 1932-, Cerdido, As Pontes, Man, Cedeira...

Sindicato de la Industria Pesquera y Sus Derivados de Cario, de CNT.

Sindicato de la Industria Pesquera y Sus Derivados de Espasante, CNT.

Sindicato de Oficios Varios de Landoi, UGT, 40 afiliados en 1932.

Sindicato Catlico Agrario, de Baleo-Ladrido, 55 socios.


CERDIDO:

Loitas Labregas, 1935, Manuel Surez Villar.

Grupo Galeguista de Cerdido, PG, maio 1936, Manuel Surez, 54 afiliados.

Agrupacin Municipal de Izquierda Republicana , maio 1936.

Agrupacin Socialista de A Barqueira, xuo 1936.

O 21 de xuo de 1936 constitese a Fronte Popular local, cos partidos galeguista, socialista, comunista e IR.

CEDEIRA:

Centro Republicano Agrario, 1931, comisin organizadora (pitista).

Comit Republicano Radical, 1931.

Agrupacin Local del Partido Republicano Radical Socialista, 1931.

Sindicato de Marineros y Similares, 1933, CGTU.

Radio Comunista, 1933, con 25 afiliados.

Derecha Regional Gallega, 1935, grupo feminino.

Sociedad de Oficios Varios Alianza Obrera y Campesina (UGT), Jos Vergara.

Sociedad de Trabajadores del Mar, UGT.

Sociedad de Agricultores de Rgoa, UGT.

Unin Cultural y Recreativa de San Romn.

Uni